/*--

Σάββατο, 28 Σεπτεμβρίου 2013

Ἡ προσφορά τοῦ θυμιάματος

  
   
Tό θυμίαμα στή λατρεία τοῦ Θεοῦ ἐχρησιμοποιεῖτο καί ἀπό τούς Ἑβραίους καί ἀπό τούς εἰδωλολάτρες. Ἦταν δεῖγμα ἀναγνώρισης τῆς ὑπερέχουσας ἀξίας τοῦΘεοῦ,ἦταν σύμβολο ὑποταγῆς καί ἀφοσίωσης. Στήν Παλαιά Διαθήκη ἔχουμε τήν περιγραφή του καί τό μεῖγμα ἀπό τό ὁποῖο ἀπετελεῖτο συγκεκριμένα, στό βιβλίο της Ἐξόδου 30, 34-38 ὁ Θεός δίδει ἐντολή νά ἀποτελεῖται τό θυμίαμα ἀπό 4 συστατικά στοιχεῖα, ἀπό σταχτή, ὄνυχα, χαλβάνη καί λίβανο.

Γι᾽ αὐτό καί οἱ ἔννοιες “θυμίαμα” (ἤ μοσχοθυμίαμα) καί “λιβάνι” δέν ταυτίζονται. Τό λιβάνι εἶναι ἕνα ἀπό τά στοιχεῖα ἀπό τά ὁποῖα ἁπαρτίζεται τό θυμίαμα. Στά χρόνια τοῦ Κυρίου τό ἑβραϊκό θυμίαμα ἀπετελεῖτο ἀπό 13 ἀρωματώδη στοιχεία, ὅπως μαρτυρεῖ ὁ Ἰώσηπος. Ἡ Σκηνή τοῦ Μαρτυρίου περιεῖχεν, ἐκτός τῶν ἄλλων, καί τό “χρυσοῦν θυμιατήριον” μέσα στό ὁποῖον ἔκαιαν κάρβουνα καί ὁ Ἱερέας πετοῦσε ἀρκετό θυμίαμα καί ἔπειτα γονάτιζε καί προσευχόταν στόν Θεό.

Στό Ναό τοῦ Σολομῶντος ὑπῆρχε τό θυσιαστήριον τοῦ θυμιάματος, στό ὁποῖο θυμίαζε κάθε μέρα ἕνας ἱερεύς. Ὁ ἱερεύς δέ, πού τοῦ ἔπεφτε ὁ κλῆρος νά θυμιάσει, ἐθεωρεῖτο ὅτι ἀξιωνόταν μεγάλης τιμῆς ἀπό τόν Θεό. Τοῦτο συνέβη καί μέ τόν Ζαχαρία, πατέρα τοῦ Τιμίου Προδρόμου, ὅπου κατά τήν ὥρα τοῦ θυμιάματος δέχθηκε ἀπό τόν Ἄγγελο τήν πληροφορία ὅτι θά γεννήσει σ᾽ αὐτή τήν προχωρημένη ἡλικία καί μέ τή γυναίκα του στεῖρα, τόν Βαπτιστή. Ἡ ὥρα τοῦ θυμιάματος στούς Ἑβραίους ἦταν συγκλονιστική γιά τούς συμβολισμούς της. Καί οἱ εἰδωλολάτρες χρησιμοποιοῦσαν θυμίαμα στή λατρεία τους, ὅπως οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες, οἱ Αἰγύπτιοι, οἱ Φοίνικες, οἱ Ἀσσύριοι, οἱ Βαβυλώνιοι κλπ. Σᾶς ὑπενθυμίζω τίς περιπτώσεις ἁγίων χριστιανῶν μαρτύρων πού, ἐπειδή δέν ἐδέχθησαν νά ρίψουν θυμίαμα ἐμπρός στά εἴδωλα, ἐθυσιάσθησαν οἱ ἴδιοι. Θυμίαμα προσεφέρετο καί πρός τόν Ρωμαῖο Αὐτοκράτορα, πού λατρεύετο ὡς Θεός. Τό ἴδιο συνέβαινε καί γιά ἄλλους ἐπιφανεῖς ἀνθρώπους πού εἶχαν δοξασθεῖ ἀπό τούς ἀνθρώπους. Κατά τόν ἱστορικό Θεοδώρητο, ὁ Ἰουλιανός Παραβάτης ἀξίωνε νά τοῦ καῖνε θυμίαμα.

Ἡ χριστιανική θρησκεία παρέλαβε ἀπό τούς Ἑβραίους τό θυμίαμα καί τό καθιέρωσε καί στή δική της λατρεία. Τοῦ προσέδωσε δέ πνευματικούς συμβολισμούς, πού ἀξίζει νά θυμηθοῦμε.
Τό θυμίαμα ἐν πρώτοις συμβολίζει τήν προσευχή, πού ἀνεβαίνει πρός τόν θρόνον τοῦ Θεοῦ. “Κατευθυνθήτω ἡ προσευχή μου ὡς θυμίαμα ἐνώπιόν Σου...”. Εἶναι ἡ ὁρμή τῆς ψυχῆς πρός τά ἄνω. Καί ταυτόχρονα συμβολίζει καί τήν ζέουσαν ἐπιθυμία μας νά γίνει ἡ προσευχή μας δεκτή “εἰς ὀσμήν εὐωδίας πνευματικῆς”. Γράφει ὁ ἱερός Χρυσόστομος “ὥσπερ τό θυμίαμα καί καθ᾽ ἑαυτό καλόν καί εὐῶδες, τότε δέ μάλιστα ἐπιδείκνυται τήν εὐωδίαν, ὅταν ὁμιλήσει τῶ πυρί. Οὕτω δέ καί ἡ εὐχή καλή μέν καθ᾽ ἑαυτήν καλλίων δέ καί εὐωδεστέρα γίνεται, ὅταν μετά καί ζεούσης ψυχῆς ἀναφέρηται, ὅταν θυμιατήριον ἡ ψυχή γένηται καί πῦρ ἀνάπτη σφοδρόν”. Γι᾽ αὐτό καί πρέπει νά διδάσκουμε τό λαό ὅτι, ὅταν προσεύχεται, καλό εἶναι νά καίει θυμίαμα στό σπίτι.

Συμβολίζει ἀκόμη καί τίς γλῶσσες πυρός τῆς Ἁγίας Πεντηκοστῆς, ὅταν ὁ Κύριος ἐξαπέστειλε στούς Μαθητές Του τό Πανάγιόν Του Πνεῦμα “ἐν εἴδει πυρίνων γλωσσῶν”. Στήν εὐχή πού λέγει ὁ ἱερεύς, ὅταν εὐλογεῖ τό θυμίαμα στήν πρόθεση, ἀναφέρει “θυμίαμά Σοι προσφέρομεν Χριστέ ὁ Θεός εἰς ὀσμήν εὐωδίας πνευματικῆς, ὁ προσδεξάμενος εἰς τό ὑπερουράνιόν Σου θυσιαστήριον, ἀντικατάπεμψον ἡμῖν τήν χάριν τοῦ Παναγίου Σου Πνεύματος”. Μέ τό θυμίαμα δηλ. ζητοῦμε ἀπό τόν Κύριο νά μᾶς στείλει τήν ἁγιοπνευματική Του χάρι. Γι᾽ αὐτό καί οἱ πιστοί, ὅταν τούς θυμιάζει ὁ Ἱερεύς, κλίνουν ἐλαφρῶς τήν κεφαλή σέ δεῖγμα ὑποδοχῆς τῆς χάριτος αὐτῆς. Ὁ ἅγιος Συμεών Θεσσαλονίκης ἑρμηνεύει ὡς ἑξῆς τήν σημασία τοῦ θυμιάματος: “ Δηλοῖ τήν ἀπ᾽ οὐρανοῦ χάριν καί δωρεάν ἐκχυθεῖσαν τῷ κόσμον διά Ἰησοῦ Χριστοῦ καί εὐωδίαν τοῦ Πνεύματος καί πάλιν εἰς τόν Οὐρανόν δι᾽αὐτοῦ ἀναχθεῖσαν”.

Τό εὐῶδες θυμίαμα συμβολίζει ἐξ ἄλλου καί τόν αἶνον, πού ἀπευθύνεται πρός τόν Θεό. Ἡ καύση τοῦ θυμιάματος σημαίνει τή λατρεία καί τόν ἐξιλασμό. Τό δέ εὐχάριστο συναίσθημα, πού δημιουργεῖται ἀπό τό ἄρωμα τοῦ θυμιάματος σέ ὅλο τό χῶρο τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ, σημαίνει τήν πλήρωση τῆς καρδιᾶς μας ἀπό τή θεία εὐαρέστηση, πού εἶναι ὁ καρπός τῆς ἀγάπης μας πρός τόν Θεό. Στήν περίπτωση αὐτή κάθε πιστός μετατρέπεται σέ “εὐωδίαν Χριστοῦ”.

Τό δέ θυμιατήριον, πού καίγονται τά κάρβουνα καί τοποθετεῖται τό θυμίαμα, συμβολίζει τήν κοιλίαν τῆς Θεοτόκου, ἡ ὁποία δέχθηκε στά σπλάχνα της σωματικῶς τήν Θεότητα, πού εἶναι “πῦρ καταναλίσκον” χωρίς νά ὑποστεῖ φθοράν ἤ ἀλλοίωση. Κατά τόν Ἅγιο Γερμανό, Πατριάρχη Κων/πόλεως “Ὁ θυμιατήρ ἀποδεικνύει τήν ἀνθρωπότητα τοῦ Χριστοῦ, τό πῦρ τήν θεότητα καί ὁ εὐώδης καπνός μηνύει τήν εὐωδία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος προπορευομένην”.Καί ἀλλοῦ: “Ἡ γαστήρ τοῦ θυμιατηρίου νοηθείη ἄν ἡμῖν ἡ ἡγιασμένη μήτρα τῆς Θεοτόκου φέρουσα τόν θεῖον ἄνθρακα Χριστόν, ἐν ὦ κατοικεῖ πᾶν τό πλήρωμα τῆς θεότητας σωματικῶς. Διό καί τήν ὀσμήν τῆς εὐωδίας ἀναδίδωσιν εὐωδιάζον τά σύμπαντα”. Μέ ἁπλά λόγια καί ὁ ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός περιγράφει αὐτόν τόν συμβολισμόν, λέγοντας: “Τό θυμιατό σημαίνει τήν Δέσποινα, τήν Θεοτόκο. Ὅπως τά κάρβουνα καῖνε μέσα στό θυμιατό καί δέν καίεται, ἔτσι καί ἡ Δέσποινα ἡ Θεοτόκος ἐδέχθηκε τόν Χριστόν καί δέν κάηκε, ἀλλά μάλιστα ἐφωτίσθηκε”.

Λειτουργική Χρήση

Ἡ Ἐκκλησία μας εἰσήγαγε τό θυμίαμα μέ νέους συμβολισμούς στή θεία λατρεία ἀπό τήν μίαμα καί ἔλαιο εἶναι ἐπιτρεπτά στό Ἅγιο Θυσιαστήριον. Ὁ δέ Ἰουστινιανός ἐδώρησε στήν Ἁγια Σοφιά 36 χρυσά θυμιατήρια μέ πολύτιμους λίθους, κατά δέ μαρτυρίαν τοῦ Κωνσταντίνου Πορφυρογεννήτου οἱ βασιλεῖς στό Βυζάντιο εἰσερχόμενοι στήν ἐκκλησία προσέφεραν θυμιάματα εἰδικά θυμιατήρια, τά καλούμενα “καπνιστά”. Τό θυμιατόν, κατά ταῦτα, ὡς ἕνα ἱερό σκεῦος ἀφιερωμένο στή λατρεία τοῦ Θεοῦ, πρέπει νά εἶναι καθαρό καί ὄχι μαυρισμένο ἀπό τόν καπνό, νά εἶναι ἁπαλό μέταλλο καί ὄχι εὐτελές καί νά συμμορφώνεται ὡς πρός τό σχῆμα πρός τήν λειτουργική παράδοση τῆς Ἐκκλησίας μας. Τό “κατζίον” εἶναι εἰδικῆς χρήσεως θυμιατόν, πού χρησιμοποιεῖται στίς Ἀγρυπνίες καί στίς κατανυκτικές Ἀκολουθίες τῆς Μεγ.Τεσσαρακοστῆς καί τῆς Μεγ. Ἑβδομάδος. Τό δέ χρησιμοποιούμενο θυμίαμα πρέπει νά εἶναι ἀρωματῶδες, ὡς ἐκεῖνο πού παράγεται στό Ἅγιον Ὄρος καί στίς ἄλλες μονές μας, ἀπό ἐκεῖ νά τό προμηθεύεσθε, πρῶτον μέν διότι παρασκευάζεται μέ προσοχή καί εὐλάβεια, δεύτερον δέ διότι προμηθευόμενοι αὐτό ἐνισχύετε οἰκονομικά τίς πτωχές μονές.

Τό θυμίαμα χρησιμοποιεῖται σέ ὅλες τίς ἐκκλησιαστικές Ἀκολουθίες καί δή κατά τήν ἔναρξή των. Καί στά ἑπτά Μυστήρια ἐπίσης.

Δυστυχῶς σήμερα αὐτό ἔχει ἐγκαταλειφθεῖ ἀδικαιολογήτως, ἐνῶ θά ἔπρεπε νά ἐπανέλθει. Ἡ Βάπτιση π.χ. μπορεῖ καί πρέπει νά ἀρχίζει μέ θυμίαμα, τό ἴδιο καί τό Εὐχέλαιο. Ὁ Ἑσπερινός καί ἡ Θεία Λειτουργία τελοῦνται σήμερα μέ χρήση θυμιάματος, τό ὁποῖον ὅμως δέον νά προσφέρεται κατά τήν τάξιν.

- Εἰδικότερον τοῦ θυμιάματος προηγοῦνται: -Ἡ προετοιμασία τοῦ θυμιατοῦ μέ τό ἄναμμα τῶν ἀνθράκων. Τά ἐν χρήσει “καρβουνάκια” χρειάζονται προσοχή, διότι κατά τό ἄναμμα βγάζουν ἀποπνικτικό καπνό πού ἐνοχλεῖ. Γι᾽ αὐτό καί πρέπει νά ἀνάπτονται μακρυά ἀπό τόν λαό, εἴτε σέ μιά ἄκρη τοῦ Ἱεροῦ καί ἔξω ἀπό αὐτό.

Ἐπίσης, χρειάζεται προσοχή κατά τό ἄναμμα, διότι ἐκσφενδονίζονται μικρές καῦτρες πού μπορεῖ νά προκαλέσουν ζημιές σέ τραπεζομάνδηλα ἤ στά χαλιά. Ποτέ δέν ἀνάπτεται τό θυμιατό ἐμπρός τήν Ἁγία Τράπεζα. Προτιμότερη εἶναι ἡ χρήση καρβουνόσκονης, πού οὔτε “πετάει” καῦτρες, οὔτε βγάζει καπνό. Εὐνόητο εἶναι ὅτι θά πρέπει νά ἀποφεύγεται ἡ χρησιμοποίηση τοῦ θυμιατοῦ χωρίς ἀναμμένα κάρβουνα.

- Ἡ τοποθέτηση τοῦ θυμιάματος. Τό ὀρθόν εἶναι τό θυμίαμα νά τό προσφέρει Ἀρχιερεύς -ὅταν λειτουργεῖ- ἤ ὁ Ἱερεύς, τοποθετώντας ὁ ἴδιος τό λιβάνι μέσα στό θυμιατό. Στήν περίπτωση αὐτή ὑπάρχει σέ εὐπρεπές δοχεῖο τοποθετημένο τό θυμίαμα καί μέ ἕνα κουταλάκι παίρνει ἀπό αὐτό, συνήθως προσφερόμενο ἀπό ἕνα παιδί, τό ἀναγκαῖο θυμίαμα καί τό τοποθετεῖ ἐπάνω στά κάρβουνα. Ἡ χειρονομία εἶναι βέβαια συμβολική, δηλ. ἐντάσσεται καί αὐτή μέσα στούς ἄπειρους συμβολισμούς, πού ὑπάρχουν στή λατρεία μας. Εἶναι ὅμως καί χαρακτηριστική, διότι δείχνει μέ ἁπτό τρόπο ὅτι τό θυμίαμα προσφέρεται ἀπό τόν ἴδιο τόν λειτουργό. Ἡ εὐλόγηση αὐτοῦ ἀπό τόν Ἀρχιερέα, ἄν χοροστατεῖ ἤ λειτουργεῖ, ἤ ἀπό τόν ἴδιο τόν Ἱερέα.

Ἡ εὐλόγηση εἶναι διαφορετική στήν “κάλυψη” τῶν θείων δώρων καί σέ ὅλες τίς ἄλλες περιπτώσεις. Δηλ., ὅταν πρόκειται νά “καλύψει” τά Ἅγια ὁ Ἀρχιερεύς ἤ ὁ Ἱερεύς, προσφερομένου τοῦ Θυμιάματος, λέγει τήν εὐχή “Θυμίαμά σοι προσφέρομεν, Χριστέ...” καί τό εὐλογεῖ. Σέ ὅλες τίς ἄλλες περιπτώσεις λέγει “Εὐλογητός ὁ Θεός ἡμῶν...” καί εὐλογεῖ μέ τό χέρι. Τό θυμίαμα πραγματώνει κατά περίπτωσιν εἴτε ὁ Ἀρχιερεύς, εἴτε ὁ Ἱερεύς, εἴτε ὁ Διάκονος.

Εἰς τόν ἑσπερινό καί τόν Ὄρθρο θυμιᾶ ὁ Διάκονος, ἐάν ὑπάρχει, ἤ ὁ Ἱερεύς. Ἐάν δέν χοροστατεῖ Ἀρχιερεύς, τήν εὐλόγηση τοῦ δίνει ὁ Ἱερεύς. Ἐάν ὅμως παρίσταται Ἀρχιερεύς χοροστατῶν προσάγεται πρός αὐτόν τό θυμίαμα κι ἐκεῖνος εὐλογεῖ ἀπό τοῦ ἀρχιερατικοῦ θρόνου. Ὁ λαμβάνων τήν εὐλογίαν θυμιᾶ τρίς τόν Ἀρχιερέα. Στήν περίπτωση αὐτή ὁ θυμιῶν εἰσέρχεται στό Ἅγιον Βῆμα καί θυμιᾶ τήν Ἁγία Τράπεζαν, τούς παρόντες Ἱερεῖς καί ἐξέρχεται τοῦ Βήματος, πού θυμιᾶ τίς εἰκόνες τοῦ τέμπλου καί πάλιν τόν Ἀρχιερέα 9φορές καί ἐν συνεχεία τόν λαόν. Ἐπιστρέφων στόν σολέα θυμιᾶ 9φορές τόν Ἀρχιερέα, καί μετά πάλιν τίς εἰκόνες τοῦ τέμπλου, καί εἰσερχόμενος στό Ἅγιον Βῆμα θυμιᾶ πάλιν πέριξ τήν Ἁγία Τράπεζα, τήν Πρόθεση, τούς ἐντός τοῦ Βήματος κλπ.

- Τό θυμίαμα προσφέρεται κατά τήν ἔναρξη τῆς Θείας Λειτουργίας, κατά τήν ψαλμώδηση τοῦ Ἀπολυτικίου πρό τῆς ἀναγνώσεως τοῦ Εὐαγγελίου, κατά τόν Χερουβικόν ὕμνον, μετά τόν καθαγιασμόν,, κατά τό “Ὀρθοί μεταλαβόντες...”. Μετά τήν καθιέρωση, στά ὅρια τῆς Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς καί μερικῶν ἄλλων Ἱερῶν Μητροπόλεων τῆς μελωδικῆς ἀποδόσεως τοῦ “Ἀλληλουϊάριον”, τό θυμίαμα πρό τοῦ Εὐαγγελίου γίνεται κατά τήν ὥρα αὐτή μέ ἄνεση καί χωρίς νά παρενοχλεῖται κανείς.

Εἴθισται ψαλλομένου τοῦ Χερουβικοῦ νά ἐξέρχεται ὁ Ἀρχιερεύς ἤ ὁ Ἱερεύς στήν Ὡραία Πύλη καί νά θυμιᾶ τίς εἰκόνες τοῦ τέμπλου, ὅταν ὁ ἱεροψάλτης φθάσει εἰς τήν λέξιν “Τριάδι”. Ἡ σύνδεση τῆς λέξεως αὐτῆς μέ τήν ἔξοδον ἀπό τοῦ Ἁγίου Βήματος δέν εὑρίσκει κανένα ἐννοιολογικό ἔρεισμα. Ὅμως ἔχει ἐπικρατήσει καί τηρεῖται ἀπό πολλούς ἱερουργούς. Διαφορετική εἶναι ἡ περίπτωση τῆς ἔναρξης τοῦ θυμιάματος στόν ἑσπερινό, ὅταν ὁ ἱεροψάλτης φθάσει στή λέξη “ὡς θυμίαμα ἐνώπιόν Σου”. Τήν ἔξοδο στό “Τριάδι” φαίνεται ὅτι ἐπέβαλαν πρακτικοί λόγοι, ἐπειδή τότε περίπου ὁ Ἱερεύς ἔχει τελειώσει τήν Ἀνάγνωση τῆς εὐχῆς τοῦ χερουβικοῦ ὕμνου. Ἄλλωστε, ἡ παλαιά τάξη ἦταν νά θυμιᾶ ὁ Διάκονος καθ᾽ ὅν χρόνον ὁ Ἱερεύς ἀνεγίνωσκεν τήν εὐχήν.

- Ὁ τρόπος χειρισμοῦ τοῦ θυμιατηρίου προϋποθέτει ἐμπειρίαν καί ζῆλον. Πολλοί ἱερουργοί, ἰδίως νεοχειροτόνητοι, δέν γνωρίζουν πώς γίνεται τό θυμιάτισμα, δηλ. πῶς πιάνουμε τό θυμιατό, πώς τό κινοῦμε, πῶς τό κατευθύνουμε ὅπου πρέπει, πῶς ἀποφεύγουμε ζημιές, μέ ἀποτέλεσμα νά δείχνουν ἀδεξιότητα καί νά στεροῦν τόν ἀπαραίτητο παλμό ἀπό τό θυμιάτισμα. Καί βέβαια εἶναι ἀπόβλητη ἡ συνήθεια πολλῶν ἀδαῶν ἤ ἀδεῶν, νά θυμιατίζουν πολύ γρήγορα καί ἔντονα, χωρίς τή δέουσα ἱεροπρέπεια, ὅπως καί ἄλλων πού μέ πολύ δισταγμό σηκώνουν τό χέρι των, ἀποδίδοντες στό θυμιάτισμα νωχελικό ρυθμό. Οὔτε τό ἕνα, οὔτε τό ἄλλο ἐνδείκνυται. Τό ἕνα προδίδει “παρρησίαν”, τό ἄλλο ἀμηχανία. Χρειάζεται χειραγωγία ἀπό ἔμπειρους πρός ἀρχαρίους. Τό θυμιατόν κινεῖ τό δεξιό χέρι μέ σταθερότητα, ἀλλά καί μέ εὐπρέπεια κατά τό θυμιάτισμα εἴτε τοῦ Ἀρχιερέως, εἴτε τῶν ἱερῶν εἰκόνων, ὁ θυμιῶν Διάκονος ἤ ὁ Ἱερεύς κλίνει ἐλαφρῶς τόν αὐχένα μετά ἀπό κάθε τριττή κίνηση. Χρειάζεται, ἐπίσης, προσοχή νά μή πεταχθοῦν ἔξω τά κάρβουνα. Ἡ τέχνη τοῦ θυμιᾶν ἀποβλέπει στήν ἀποφυγή τέτοιων ἀδεξίων κινήσεων.

Τό θυμίαμα μέ τό “κατζίον” θέλει καί αὐτό τήν τέχνη του. Τό “κατζίον” ἔχει συνήθως κουδουνάκια. Ὁ χειριζόμενος αὐτό ὀφείλει νά τά κινεῖ κατά τρόπον πού νά ἐπιτρέπει στά κουδουνάκια νά ἀκούγονται ἐλαφρῶς. Μέ τό ἱερό αὐτό σκεῦος ὁ ἱερουργός σχηματίζει στόν ἀέρα τό σημεῖον τοῦ Σταυροῦ ἀντί ἄλλης κινήσεως.

Τοῦ Μακαριστοῦ Ἀρχιεπισκόπου Ἀθηνῶν κυροῦ Χριστοδούλου


Από το περιοδικό ΜΟΝΑΧΙΚΗ ΕΚΦΡΑΣΗ

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...