/*--

Τρίτη, 22 Οκτωβρίου 2013

Η ΕΙΚΟΝΑ ΧΡΙΣΤΟΣ Η ΑΚΡΑ ΤΑΠΕΙΝΩΣΗ


   
Περιγραφή της εικόνας της Άκρας Ταπείνωσης
 Η εικόνα αυτή παρουσιάζει σε προτομή τον Χριστό νεκρό, γυμνό, σε όρθια στάση, μέσα σε σαρκοφάγο-τάφο που κρύβει το σώμα του από τη μέση και κάτω. Σπάνια εικονίζεται ολόσωμος. Τα χέρια του, αδύναμα, σταυρώνονται μπροστά στην κοιλιά ή πέφτουν ελεύθερα προς τα κάτω, και πάνω τους φέρουν τις πληγές από τα καρφιά. Τα μάτια μένουν κλειστά. Το κεφάλι γέρνει ελαφρά προς τα δεξιά και τα μαλλιά, ξέπλεκα, πέφτουν πάνω στους ώμους. Διακρίνεται και η πληγή από τη λόγχη στη δεξιά πλευρά,
από την οποία τρέχει ακόμη αίμα και νερό. Παρά την παραδοξότητα της όρθιας στάσης ο θάνατος του Χριστού είναι πασίδηλος. Πίσω του όρθιος ο Σταυρός με την επιγραφή Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΔΟΞΗΣ (ή ΟΒCΛΤΔΞ, σύμφωνα με τη βυζαντινή συντομογραφία). Σε κάποιες παραστάσεις προστίθενται δεξιά και αριστερά του Σταυρού τα όργανα του Πάθους, δηλαδή η λόγχη, το καλάμι με το σφουγγάρι του όξους και της χολής και τα καρφιά. Σε άλλες δε μεταγενέστερες, υπάρχει και ο ακάνθινος στέφανος στο κεφάλι του Χριστού (μάλλον κατά δυτική επίδραση). Αυτός ο τύπος, όπου ο Χριστός παραμένει μόνος, είναι ο απλούστερος και αρχαιότερος. Μεταγενέστερα εμφανίστηκαν και οι σύνθετοι. Όπως ο τύπος όπου εικονίζονται δεξιά και αριστερά του Κυρίου η Θεοτόκος και ο Ιωάννης, κι ο άλλος χωρίς τον αγαπημένο μαθητή. Σ’ αυτόν τον τύπο η Θεοτόκος θλιμμένη, αλλά με συγκρατημένη οδύνη και βουβό πόνο, εναγκαλίζεται το νεκρό γιο της, συνθέτοντας έτσι ένα στιγμιότυπο που μας θυμίζει τον εικονογραφικό τύπο του Επιταφίου Θρήνου και του Ενταφιασμού.

Βιβλική θεμελίωση της εικόνας
Η παράσταση του Νυμφίου Χριστού-Άκρα Ταπείνωση θεμελιώνεται βιβλικά πάνω σε τέσσερα χωρία της Αγίας Γραφής. Δύο της Παλαιάς Διαθήκης και δυο της Καινής.
i. Τον ψαλμικό στίχο: «Ἂρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες ὑμῶν καί ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καί εἰσελεύσεται ὁ βασιλεύς τῆς δόξης. Τίς ἐστιν οὖτος ὁ βασιλεύς τῆς δόξης; Κύριος τῶν δυνάμεων, αὐτός ἐστιν ὁ βασιλεύς τῆς δόξης» (Ψαλμ. 23, 9-10).
ii. Την προφητεία του Ησαΐα: «Καί αὐτός διά τό κεκακῶσθαι οὐκ ἀνοίγει τό στόμα· ὡς πρόβατον ἐπί σφαγήν ἤχθη καί ὡς ἀμνός ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτόν ἄφωνος οὓτως οὐκ ἀνοίγει τό στόμα αὐτοῦ. Ἐν τῇ ταπεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη. Τήν γενεάν αὐτοῦ τίς διηγήσεται;» (Ησ. 53, 7-8)
.iii. Το καινοδιαθηκικό του Παύλου: «Ἀλλ’ ἑαυτόν ἐκένωσεν μορφήν δούλου λαβών, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος, καί σχήματι εὑρεθείς ὡς ἄνθρωπος ἐταπείνωσεν ἑαυτόν γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δέ σταυροῦ. Διό καί ὁ Θεός αὐτόν ὑπερύψωσε καί ἐχαρίσατο αὐτῷ ὂνομα τό ὑπέρ πᾶν ὂνομα, ἳνα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων καί ἐπιγείων και καταχθονίων, καί πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται ὃτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστός εἰς δόξαν Θεοῦ πατρός» (Φιλιπ. 2, 7-11).
iv. Το επίσης καινοδιαθηκικό του Παύλου: «εἰ γάρ ἔγνωσαν, οὐκ ἄν τόν Κύριον τῆς δόξης ἐσταύρωσαν» (Α΄ Κορ. 2, 8). Σ’ αυτά μπορούμε να προσθέσομε την αναφορά από το απόκρυφο Ευαγγέλιο του Νικοδήμου, σύμφωνα με την οποία ο προαναφερθείς ψαλμικός στίχος «Ἂρατε πύλας…» ακούστηκε με «φωνή μεγάλη ὣσπερ βροντή» όταν κατέβηκε ο Κύριος στον Άδη μετά το Πάθος και τη Θυσία του στο Σταυρό και πριν την Ανάστασή του. «Καί εὐθέως ἃμα τῷ λόγῳ τούτῳ αἱ χαλκαῖ πύλαι συνετρίβησαν καί οἱ σιδηροῖ μοχλοί συνεθλάσθησαν, καί οἱ δεδεμένοι πάντες νεκροί ἐλύθησαν τῶν δεσμῶν, καί ἡμεῖς μετ’ αὐτῶν. καί εἰσῆλθεν ὁ βασιλεύς τῆς δόξης ὣσπερ ἄνθρωπος, καί πάντα τά σκοτεινά τοῦ ἃδου ἐφωτίσθησαν» (Pars ΙΙ, Caput V, §1 και 3).
Εικονογραφική καταγωγή της εικόνας
Η σύνθεση της Άκρας Ταπείνωσης εικονογραφικά έλκει την καταγωγή από τις παραστάσεις της Αποκαθήλωσης, του Ενταφιασμού (π.χ. Ναός Αγ. Παντελεήμονος, Νέρεζι, Σκόπια, 1164, στο Ελληνική Τέχνη-Βυζαντινές Τοιχογραφίες, Αθήνα 1994, αρ. 36 και 37) και του Επιταφίου Θρήνου (π.χ. φορητή εικόνα Ι. Μ. Αγ. Παύλου, Άγιο Όρος, 1616, στο Θησαυροί του Αγίου Όρους, Θεσσαλονίκη 1997, σ.149), ενώ σχετίζεται και με την παράσταση της Σταύρωσης (π.χ. φορητή εικόνα Ναού Παναγίας Λιθινών, Λασίθι, Κρήτη, 15ος αι., στο Εικόνες της Κρητικής Τέχνης, Ηράκλειο 1993, αρ. 145), καθώς υπάρχει ο Σταυρός και μάλιστα φέρει την επιγραφή Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΔΟΞΗΣ. Οι παραστάσεις αυτές έχουν στενή σχέση καθώς εικονίζουν τα ίδια πρόσωπα να συμμετέχουν με μικρή χρονική διαφορά στα διαδοχικά αυτά στιγμιότυπα στην εξέλιξη του θείου δράματος. Έτσι πολλές φορές η παράσταση π.χ. του Επιταφίου Θρήνου επιγράφεται Η ΑΠΟΚΑΘΗΛΩΣΙΣ. Με την ίδια επιγραφή δεν είναι καθόλου σπάνιο να συναντήσουμε επίσης και την εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης.
Ανάλυση της εικόνας
Αν όμως οι εικόνες της Αποκαθήλωσης, του Επιταφίου Θρήνου και του Ενταφιασμού είναι αρκετά αφηγηματικές, ιστορώντας όσα ακολούθησαν το θάνατο του Χριστού πάνω στο Σταυρό, ο εικονογραφικός τύπος της Άκρας Ταπείνωσης, αν και εμπνευσμένος από τα γεγονότα αυτά και τον τρόπο που παρουσιάζονται στην Ακολουθία των Παθών, έχει έντονο συμβολικό και λειτουργικό-ευχαριστιακό χαρακτήρα. Το όλο «στήσιμο» της σύνθεσης δεν έχει καθόλου ιστορική αφόρμηση ή αφηγηματική διάθεση. Ο καλλιτέχνης δεν περιγράφει ένα ιστορικό στιγμιότυπο, μια πράξη ή ένα συμβάν, αλλά σκηνοθετεί μέσα σε ένα φανταστικό σκηνικό το μυστήριο της θείας οικονομίας στο αποκορύφωμά της: ο θάνατος του Χριστού, εκούσιος και πραγματικός, το άκρον άωτον της συγκατάβασης του Σαρκωμένου Λόγου του Θεού είναι η οδός της ανάστασης και της ζωής. Η κένωση του Χριστού ως λύτρωση του ανθρώπου. Γι’ αυτό και η εικόνα αυτή είναι από τις «ζωγραφικότερες», τις πιο ποιητικές και πιο θεολογικές.
Ο καλλιτέχνης δημιουργεί πολύ προσεκτικά ένα εξαιρετικά λιτό, αφαιρετικό και συμβολικό σκηνικό: η σαρκοφάγος-τάφος κι ο ενεπίγραφος Σταυρός, σπανιότερα και τα όργανα του Πάθους. Τα πρόσωπα: ο νεκρός Χριστός μόνος ή με την συμπάσχουσα και θρηνούσα Θεοτόκο ή, σπανιότερα, και με τον αγαπημένο μαθητή Ιωάννη. Η λιτότητα προσδίδει στη σύνθεση θεολογική διαφάνεια και τονίζει την υπερβατική, μυσταγωγική και εσχατολογική της διάσταση. Η πυκνότητα των νοημάτων δεν εμποδίζει καθόλου τη στερεότητα και την ισορροπία της εικαστικής έκφρασης. Οι αντιθέσεις αποκαλύπτουν το πλούσιο περιεχόμενο: Ο Βασιλεύς της Δόξης εμφανίζεται γυμνός. Ο Νυμφίος της Εκκλησίας, «ὁ ὡραῖος κάλλει παρά πάντας βροτούς», ζωγραφίζεται «ἀνείδεος» νεκρός. Η ένταση στο πρόσωπο της Παναγίας πλάι στην απάθεια του νεκρού Χριστού. Ο δυναμικός εναγκαλισμός της και η στατικότητα του νεκρού σώματος. Τα θερμά χρώματα και η παγερότητα της σαρκοφάγου. Το εσωτερικό φως που αναδίδει το νεκρό σώμα του Χριστού φωτίζει ολόκληρη τη σύνθεση.
Όλα τα στοιχεία της εικόνας μαρτυρούν το Πάθος που μόλις έχει προηγηθεί: η νεκρότητα και η γυμνότητα του σώματος, τα κλειστά μάτια, το γερμένο κεφάλι, ο θρήνος της Παναγίας, η σαρκοφάγος-τάφος, ο Σταυρός, τα όργανα του Πάθους, οι πληγές που ακόμα αιμορραγούν, τα χέρια που πέφτουν κάτω αδύναμα, τα ξέπλεκα μαλλιά. Όλη η σύνθεση είναι μια συμπερίληψη του θείου Πάθους. Ο Κων/νος Καλοκύρης σημειώνει: «Ο εικονογραφικός της τύπος είναι, γενικά, συμβολικός. Εκφράζει ένα όραμα, μια μυσταγωγική αλληγορία του Πάθους».
Υπάρχουν όμως και κάποια στοιχεία της εικόνας που ξεφεύγουν από το συμβολισμό του Πάθους, δηλώνουν τη νίκη κατά του θανάτου και μάς εισάγουν στην προαναγγελία της Ανάστασης. Αυτά είναι ο Σταυρός και η επιγραφή του Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΔΟΞΗΣ, η φωτεινότητα του σώματος και ο χρυσός κάμπος. Το χρυσό φόντο, όπου υπάρχει (στις φορητές εικόνες ή στις ψηφιδωτές παραστάσεις), είναι σύμβολο του φωτός και, καθώς δεν απαντάται ως χρώμα στη φύση, του πνευματικού και υπερφυσικού στοιχείου. Είναι δηλαδή σύμβολο νίκης και υπερβατικότητας. Η φωτεινότητα του νεκρού σώματος του Χριστού ακυρώνει την αίσθηση της φθοράς και μάς δημιουργεί την εντύπωση του ύπνου. Ο Σταυρός και η επιγραφή του είναι το σημάδι της νίκης καταπάνω στο θάνατο, το προανάκρουσμα της Ανάστασης, από το οποίο λαμβάνει τελικά η εικόνα το οριστικό θριαμβευτικό της νόημα. Αυτός ο προϊδεασμός της Ανάστασης είναι που μάς δίνει το δικαίωμα να αποδίδουμε στην εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης και το όνομα «Νυμφίος», σύμφωνα με τον Κων/νο Καλοκύρη, καθώς «το τροπάριο “Ιδού ο νυμφίος έρχεται” δεν αφορά τον Χριστό του Πάθους αλλά τον θριαμβευτή “διά της Αναστάσεως” Χριστό, τον μελλοντικό Κριτή της Οικουμένης».
Η μετωπικότητα του σώματος προδιαθέτει τον θεατή σε συμμετοχή, επικοινωνία και προσωπική σχέση και τον καλεί σε άμεσο, εσωτερικό διάλογο με την αλήθεια του προσώπου του Χριστού για να τον μεταμορφώσει σε πιστό προσκυνητή και να προσοικειωθεί τελικά το λυτρωτικό του έργο.
Η σύνθεση, τέλος, στο σύνολό της, παρόλο που είναι «τεχνητή», καθώς δεν έχει το ιστορικό παράλληλό της στις ευαγγελικές αφηγήσεις, δίνει δυναμικά το αίσθημα της στερεότητας και της γνησιότητας, πράγμα που οφείλει στην έντονη λατρευτική της παρουσία, στη στενή της σχέση με την υμνογραφία και στο θεολογικό της βάθος.
Εμφάνιση και θέση της εικόνας μέσα στον ναό
Απεικονίσεις με το Χριστό νεκρό δεν απαντώνται στους πρώτους αιώνες. «Μόνον η Σταύρωσις υπάρχει εις τους έξ πρώτους αιώνας άγνωστος. Η χριστιανική τέχνη άπτεται αφόβως όλων των αγιογραφικών θεμάτων· αλλ’ επί μακρόν ασέβειαν θεωρεί να παραστήση νεκρόν επί του Σταυρού τον προ αιώνων όντα και εις αιώνας ζώντα». Η παράσταση της Σταύρωσης λοιπόν δεν εμφανίζεται παρά από τον 6ον αιώνα. Για πρώτη φορά τη συναντούμε το 586 στο συριακό χειρόγραφο του Rabula, που βρίσκεται στη Φλωρεντία. Αλλά και πάλι δεν εικονίζεται νεκρός. «Ο Χριστός συναντάται τουλάχιστον μέχρι τον 9ον αι. με τα μάτια ορθάνοικτα», ενώ «εμφανίζεται με τα μάτια οριστικά κλειστά ήδη από τον 11ον αι., πιθανή υπενθύμιση της ανθρώπινης θνητής Του φύσης. Ωσαύτως το σώμα Του κυρτώνει προοδευτικά, πρόδηλο σημάδι της κοίμησής Του».
Αν έτσι έχουν τα πράγματα με τη Σταύρωση, τότε είναι αναμενόμενη η καθυστερημένη εμφάνιση της Άκρας Ταπείνωσης, η οποία είναι δεσποτική εικόνα με νεκρικό χαρακτήρα. Έτσι, η σύνθεση αυτή «πρωτοεμφανίζεται γύρω στα μέσα του 12ου αιώνα σε μικρογραφίες» και σε φορητές «εικόνες που έβγαιναν σε προσκύνηση τη Μεγάλη Παρασκευή». Επίσης «από του 14ου αιώνος το θέμα τούτο εικονίζεται συνήθως εις την κόγχην της Προθέσεως ελληνικών και σλαβικών ναών …. Εν τη Δύσει είναι λίαν διαδεδομένη ως οπτασία του Πάπα Γρηγορίου του Α΄ κατά την τέλεσιν της Θείας Ευχαριστίας». Στη Δύση έλαβε τα ονόματα Pietas Christi, le Christ de pitié, Schmerzensmann, Man of Sorrows κ.ά. το δε σύμπλεγμα με την Θεοτόκο είναι η γνωστή Pietà.
Η καθιέρωση της παράστασης της Άκρας Ταπείνωσης στο κοίλωμα της Πρόθεσης μέσα στο Ιερό Βήμα, έχει ιδιαίτερο λειτουργικό νόημα, διότι η Αγία Τράπεζα δεν σημαίνει μόνο το λόφο του Γολγοθά, αλλά και τον τάφο του Κυρίου. Κατά συνέπεια μπορούμε να αντιστοιχίσομε την Αποκαθήλωση και τον Ενταφιασμό του με την τοποθέτηση πάνω στην Αγία Τράπεζα των Τιμίων Δώρων, που μεταφέρονται εκεί από την Πρόθεση, κατά τη Μεγάλη Είσοδο. Μετά την απόθεσή τους «πιστεύουμε ότι ο Χριστός βρίσκεται πάνω στην αγία τράπεζα, όπως στον τάφο, κι έχει επιτελέσει το πάθος του. Γι’ αυτό κι εκείνοι οι διάκονοι που απλώνουν σινδόνια πάνω στην αγία τράπεζα μάς δίνουν μια εικόνα των νεκρικών σουδαρίων»17. Τον ίδιο συμβολισμό της Αγίας Τράπεζας ς τάφου του Χριστού βρίσκουμε και στονΙσίδωρο τον Πηλουσιώτη: «Ἡ καθαρά σινδών ἡ ὑφαπλουμένη τῇ τῶν θείων δώρων διακονίᾳ, ἡ τοῦ Ἀριμαθέως ἐστίν Ἰωσήφ λειτουργία. Ὡς γάρ ἐκεῖνος τό τοῦ Κυρίου σῶμα σινδόνι ἐνειλήσας, τῷ τάφῳ παρέπεμψε, δι’ οὗ ἃπαν τό γένος ἡμῶν τήν ἀνάστασιν ἐκαρπώσατο· οὔτως ἡμεῖς ἐπί σινδόνος τόν ἄρτον τῆς προθέσεως ἁγιάζοντες, σῶμα Χριστοῦ ἀδιστάκτως εὑρίσκομεν, ἐκείνην ἡμῖν πηγάζον τήν ἀφθαρσίαν, ἥν ὁ παρά Ἰωσήφ μέν κηδευθείς, ἐκ νεκρῶν δέ ἀναστάς Ἰησοῦς ὁ Σωτήρ ἐχαρίσατο».
Αυτή την αντιστοίχιση βλέπομε και στην προετοιμασία των Τιμίων Δώρων κατά την τελετουργία της Πρόθεσης, όπου έχομε μια αναπαράσταση του Πάθους του Κυρίου. Μάλιστα δε κατά την κοπή του άνω μέρους της σφραγίδας (Αμνού) του προσφόρου, ο ιερέας απαγγέλει την προφητεία που συνδέεται με την εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης και την επιγραφή του Σταυρού: «Ἐν τῇ ταπεινώσει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη»(Ησαΐα 53, 8). Την συνάφεια της προετοιμασίας των Τιμίων Δώρων με το Πάθος του Χριστού τονίζει κι ο εκ των κορυφαίων λειτουργικών θεολόγων της Εκκλησίας Νικόλαος ο Καβάσιλας, επεξηγώντας τα τελούμενα στην Πρόθεση ως εξής: «Τό τοῦ Κυρίου πάθος καί τόν θάνατον ἐν αὐτῷ γράφει, καθάπερ ἐν πίνακι· καί πάντα ὅσα ποιεῖ (ὁ ἱερεύς) τά μέν κατά χρείαν, τά δέ ἐξεπίτηδες εἰς τήν σημασίαν ταύτην βιάζεται· καί ἒστι τά γινόμενα τηνικαῦτα τῶν Χριστοῦ παθῶν καί τοῦ θανάτου πρακτική διήγησις … Οὒτως ἐπί τό πάθος ἦλθεν ὁ Κύριος, οὒτως ἀπέθανε, οὒτως ἐκεντήθη τήν πλευράν, οὒτως ἀπό τῆς κεντηθείσης πλευρᾶς τό αἷμα καί τό ὓδωρ ἐξεχύθη τότε ἐκεῖνο … Καί ἐπεί πολλάκις πηγνύς τό σιδήριον εἶτα ἀποκόπτει τόν ἂρτον … Σταυρόν γάρ ἐν τῷ ἂρτῳ χαράττει … μετά δέ τοῦτο καί ὡς ἐπί τά δεξιά μέρη κεντεῖ τόν ἂρτον, τήν πληγήν τῆς πλευρᾶς ἐκείνης διηγούμενος τῇ τοῦ ἄρτου πληγῇ. Διά τοῦτο γάρ καί τό πλῆττον σιδήριον λόγχην καλεῖ καί εἰς σχῆμα λόγχης ἒχει αὐτό πεποιημένον, ἳνα ἐκείνης ἀναμιμνήσκῃ τῆς λόγχης. Καί οὒτως ἒργῳ ταῦτα διηγούμενος καί τούς λόγους τῆς ἱστορίας ἀναγινώσκει». Σύμφωνα με αυτά η Πρόθεση και η τελετουργία της έχει σαφέστατα στενότατο σύνδεσμο με το σταυρικό Πάθος του Χριστού. «Από προετοιμασία των δώρων για τη θυσία, εξελίχθηκε η προετοιμασία της θυσίας καθεαυτή σε μια εισαγωγική εικόνα της μυστηριακής αναπαράστασης της σταυρικής θυσίας». Κατά συνέπεια η συσχέτιση Άκρας Ταπείνωσης, Πάθους και Πρόθεσης είναι λειτουργικά ασφαλής και αναδεικνύεται μ’ αυτόν τον τρόπο η παράσταση αυτή σε εικόνα ικανή να αποδώσει, εν είδει επιτομής, το σύνολο των γεγονότων του Πάθους και της Σταυρικής Θυσίας του Κυρίου.Όμως όταν η τελετουργία της Πρόθεσης μεταφέρθηκε από το μέσο της θείας Λειτουργίας (πριν από την ευχή της Αναφοράς και μετά την αποχώρηση των κατηχουμένων) στην αρχή της (πριν την έναρξή της, στον όρθρο), τότε ξεκίνησε να ιστορείται η Πρόθεση, αντί με την Άκρα Ταπείνωση, με τη Γέννηση του Κυρίου. «Από τον 11ο αι. και εξής η κόγχη της προθέσεως είναι εκείνη που συμβολίζει κυρίως τα γεγονότα της Βηθλεέμ». Κι αυτό γιατί η θεία Λειτουργία είναι αναπαράσταση και ανάμνηση όλου του μυστηρίου της θείας οικονομίας, από τη γέννηση ως την ανάσταση του Χριστού, κι έτσι το κοίλωμα της Πρόθεσης (απ’ όπου ξεκινά πλέον η θεία Λειτουργία) προσφερόταν να ταυτιστεί με το Σπήλαιο της Γέννησης. Πάντως, η παράσταση της Άκρας Ταπείνωσης απαντάται, ως τοιχογραφία, στην κόγχη της Πρόθεσης, στο Ιερό Βήμα, καθ’ όλη τη διάρκεια της μεταβυζαντινής περιόδου.
Η φορητή εικόνα, η λειτουργική της χρήση και η υποκατάστασή της
Τα κοινά στοιχεία των εικονογραφικών τύπων της Αποκαθήλωσης, του Επιταφίου Θρήνου, του Ενταφιασμού και της Άκρας Ταπείνωσης επεκτείνονται και πέρα από την εικονογραφική-θεματική σχέση τους, στη λειτουργική τους χρήση, ως φορητές εικόνες, οι οποίες είχαν όμως διαφορετική εξέλιξη από τις τοιχογραφίες με το ίδιο θέμα. Είδαμε παραπάνω ότι πρωτοεμφανίστηκαν τον 12ο αιώνα και ότι είχαν εξέχουσα λειτουργική χρήση τη Μεγάλη Παρασκευή. Την άποψη αυτή υποστηρίζει και ο Μανόλης Χατζηδάκης θεωρώντας ότι η παραλληλόγραμμη ανάπτυξη των φορητών εικόνων του Επιταφίου Θρήνου «υποδεικνύει την ιδιαίτερη λειτουργική τους χρήση στις Ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδος». Η ιδιαίτερη λειτουργική χρήση που τύχαινε η εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης μαρτυρείται από επιγραφή στο πίσω μέρος του διπτύχου με τη Θεοτόκο και τον Χριστό-Άκρα Ταπείνωση, του 14ου αι., της Μονής Μεταμορφώσεως Μετεώρων (βλ. Παράρτημα εικόνων), όπου διαβάζομε: «ἡ εἰκών αὓτη κτιτορική οὖσα καί ἀρχαία, τίθεται κατά τό ἃγιον καί μέγα σάββατον ἐν τῷ επιταφίῳ». Τα δίπτυχα της Άκρας Ταπείνωσης, με τη Θεοτόκο στο άλλο φύλλο στραμμένη προς το Χριστό, φαίνεται πως δεν ήταν σπάνια κι ετύχαιναν ευρείας λειτουργικής χρήσης. Το ίδιο και οι αμφιπρόσωπες με το Χριστό Άκρα Ταπείνωση στη μια όψη και τη Θεοτόκο Βρεφοκρατούσα στην άλλη, οι οποίες παρουσιάζουν τα δυο κεντρικά γεγονότα της θείας οικονομίας, την Ενανθρώπηση και το Πάθος. Αυτές οι εικόνες ήταν λιτανευτικές και υψώνονταν επικεφαλής σε επίσημες τελετουργικές πομπές κατά τις Ακολουθίες των Παθών. Η χρήση αυτή των δίπτυχων και των αμφιπρόσωπων εικόνων σημαίνει ότι η εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης κατείχε μια ξεχωριστή θέση στην Ακολουθία των Παθών. Τη σύνδεση αυτή (αλλά και την καταγωγή) της εικόνας της Άκρας Ταπείνωσης με τη λατρευτική πράξη της Μεγάλης Εβδομάδας έχει αποδείξει ο καθηγητής Hans Belting, ο οποίος τη θεωρεί «ισοδύναμη με την εικόνα της Σταύρωσης, της οποίας είχε υιοθετήσει και τη λειτουργική χρήση».

Ο Κων/νος Καλοκύρης έρχεται να ενισχύσει αυτή την άποψη θεωρώντας την Άκρα Ταπείνωση «ειδική» εικόνα του Πάθους και συνδέοντάς την με την Μεγάλη Παρασκευή και τον Επιτάφιο: «Η εικόνα της Άκρας Ταπεινώσεως συνόδευε την αποκρυσταλλωθεί ο τύπος του) εχρησιμοποιείτο και ως Επιτάφιος. Γι’ αυτό … στην Κων/πολη κατά την Μ. Παρασκευή την προσκυνούσαν στο μέσο του ναού, και από εκεί πήρε την συνήθεια και η ρωσική Εκκλησία, όπου συλλιτανεύετο με το ύφασμα του Επιταφίου». Υπάρχει δε και σχετική μαρτυρία σε τοιχογραφία του Φράγκου Κατελάνου στον Άγιο Νικόλαο της Λαύρας του Αγίου Όρους (1560), με την παράσταση της θείας Λειτουργίας, όπου οι άγγελοι φέρουν στους ώμους «αέρα» που εικονίζει τόσο τον Επιτάφιο-Χριστό, όσο και την Άκρα Ταπείνωση. Στη Μητρόπολη της Πάφου στην Κύπρο υπάρχει φορητή εικόνα του 15ου αι. που επιγράφεται «η Αγία Παρασκευή» (βλ. Παράρτημα εικόνων) και εικονίζει μια γυναικεία μορφή που κρατά μπροστά στο στήθος της την εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης. Πολλοί θεωρούν ότι πρόκειται όντως για την μάρτυρα του 2ου αι. αγία Παρασκευή. Αντιθέτως ο Κ. Καλοκύρης κρίνοντας μορφολογικά και λειτουργικά την εικόνα συμπεραίνει ότι πρόκειται για την Παναγία, λεγομένη «αγία Παρασκευή», ημέρα κατά την οποία έβγαινε για προσκύνηση. Προτιμήθηκε - από το δίπτυχο - στην Πάφο, αν και δεν διαδόθηκε, επειδή επέτρεπε την άμεση προσκύνηση σε μια επιφάνεια και των δυο προσώπων. Η εικόνα αυτή παρουσιάζει «αδιάσπαστο το νόημα της “αγίας ημέρας του Πάθους”. Δηλαδή την πάσχουσα Εκκλησία, της οποίας αρχαίο σύμβολο υπάρχει η Θεοτόκος, αλλά και τον Παθόντα Χριστό, τον οποίο θρηνούν (ενωμένες στο ένα Πρόσωπο) η Μητέρα Του και η Εκκλησία Του … Ως ξεχωριστή λοιπόν εικόνα της Αγίας (και Μεγάλης) Παρασκευής ονομάστηκε “η Αγία Παρασκευή”, ήτοι εικόνα που συμβολίζει αυτή την αγία ημέρα».
Η εικόνα όμως της Άκρας Ταπείνωσης, η οποία έχει έντονο νεκρικό χαρακτήρα, απαντάται και τοποθετημένη πάνω στο νεκρό σώμα αγίων, κατά την ώρα της κήδευσής τους. Παράδειγμα η τοιχογραφία στη Μονή του Αγίου Νικολάου του Αναπαυσά στα Μετέωρα, έργο του Θεοφάνη του Κρητικού από το 1527, που δείχνει την «Κοίμηση Εφραίμ του Σύρου» (βλ. Παράρτημα εικόνων). Υποδηλώνεται λοιπόν μ’ αυτό τον τρόπο η λειτουργική χρήση της εικόνας αυτής κατά την νεκρώσιμο ακολουθία ή την τέλεση της κηδείας.
Μια άλλη λειτουργική χρήση της παράστασης της Άκρας Ταπείνωσης απαντούμε και στο Αντιμήνσιο (λειτουργικό άμφιο για την τέλεση του μυστηρίου της θείας Ευχαριστίας όταν απουσιάζει ή δεν έχει καθιερωθεί η Αγία Τράπεζα και το οποίο μνημονεύεται ρητά από τον 8ο αι. και εξής). «Η παράσταση αυτή εμφανίζεται στα αντιμήνσια από τα τέλη του 16ου αιώνα και διαδέχεται την αρχαϊκή – συμβολική παράσταση του σταυρού της πρώτης περιόδου» (βλ. Παράρτημα εικόνων).
Αν όμως η Άκρα Ταπείνωση ως τοιχογραφία στην κόγχη της Πρόθεσης έχασε, για τους λόγους που προαναφέραμε, τη θέση της από την παράσταση της Γέννησης, ο «αντίπαλος» της φορητής Άκρας Ταπείνωσης είναι η δυτικής προέλευσης εικόνα Ίδε ο Άνθρωπος – Νυμφίος (Ecce homo). Ήδη από τον 15ο αιώνα ζωγράφοι από τη βενετοκρατούμενη Κρήτη εισήγαγαν «μαζί με την Πιετά, την υστερογοτθικού ύφους Σταύρωση και τη δυτικού τύπου Ανάσταση» και την «ελκόμενη από τη δυτική εικονογραφία παράσταση του Νυμφίου στον τύπο “Ίδε ο Άνθρωπος”» (βλ. Παράρτημα εικόνων), που «διαδόθηκε στις εικόνες και στη θύρα της Ωραίας Πύλης, κυρίως στα νησιά του Ιονίου από τον 17ο αιώνα».Ο δυτικός αυτός εικονογραφικός τύπος («Ίδε ο Άνθρωπος»), παρουσιάζει τον Χριστό ζωντανό, όρθιο, ταλαιπωρημένο, φορώντας κόκκινη χλαμύδα που αφήνει γυμνό τον ένα ώμο (άλλοτε με ολόσωμο κόκκινο ιμάτιο), με τον ακάνθινο στέφανο στο θλιμμένο και γερμένο δεξιά κεφάλι και τα δεμένα χέρια να κρατούν τον κάλαμο. Η σύνθεση είναι ιστορικού χαρακτήρα και απεικονίζει το Χριστό, όπως τον παρουσίασε ο Πιλάτος στον μαινόμενο όχλο των Εβραίων (σύμφωνα με το Ιωάν.19, 1-7), φορώντας του περιπαικτικά το πορφυρό ιμάτιο, τον στέφανο-στέμμα και τον κάλαμο-σκήπτρο προκειμένου να τον λυπηθούν. Εικονογραφικά η σύνθεση κατάγεται από τις παραστάσεις του Εμπαιγμού και του Ελκομένου, με απομόνωση της μορφής του Χριστού από το πλήθος και τον πραγματικό χώρο. Η εικόνα διατηρώντας μόνο το ιστορικό πλαίσιο παρουσιάζει απλά έναν αθώο άνθρωπο που πάσχει, αναδεικνύοντας τη συγκινησιακή και ηθική στόχευσή της. «Το στοιχείο δυτικής έμπνευσης, που εισάγεται εδώ, είναι χωρίς αμφιβολία η μετάθεση της ταπείνωσης από το υπαρξιακό επίπεδο της ορθόδοξης θεώρησης στο ηθικό και ανθρωπιστικό της ρωμαιοκαθολικής σκέψης». Η παράσταση αυτή (με την επιγραφή πολλές φορές Ο ΝΥΜΦΙΟΣ), σε φορητές εικόνες και στη θύρα της Ωραίας Πύλης, διαδόθηκε και στην υπόλοιπη Ελλάδα, από τις βενετοκρατούμενες περιοχές του Ιονίου, της Κρήτης και του Αιγαίου, αφαιρώντας ατυχώς από την αρχαιότερη Άκρα Ταπείνωση τον λειτουργικό της ρόλο και περιορίζοντας την παρουσία της. Σήμερα η Εκκλησία μας παρουσιάζει την εικόνα αυτή «για προσκύνηση στο χώρο του σολέα, από το βράδυ της Κυριακής των Βαΐων μέχρι την Μεγάλη Τετάρτη». Στην τελική της επικράτηση συνέβαλε τα μέγιστα μια διπλή παρεξήγηση. Αφ’ ενός η κατά παρανόηση σύνδεση της εικόνας αυτής (του «Νυμφίου»-Ίδε ο άνθρωπος) με το τροπάριο «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται» (όπως είδαμε και παραπάνω, το τροπάριο δεν αναφέρεται στο Χριστό του Πάθους, αλλά στον Αναστημένο Κριτή) και αφ’ ετέρου η επίσης κατά παρανόηση ονομασία των Ακολουθιών της Κυριακής των Βαΐων και της Μεγάλης Δευτέρας ως Ακολουθία του Νυμφίου, ονομασία που ανήκει μόνο στην Ακολουθία της Μεγάλης Τρίτης, οπότε έχουμε και το ευαγγελικό ανάγνωσμα της παραβολής των Δέκα Παρθένων με την αναμονή του Νυμφίου. Η παρεξήγηση ξεκίνησε από τα λαϊκά στρώματα που συνέδεσαν την εικόνα και την ακολουθία με το τροπάριο.
Η εικόνα της Άκρας Ταπείνωσης υπάρχει σήμερα μέσα στην Εκκλησία σε περιορισμένη λειτουργική χρήση. Ο π. Αλκιβιάδης Καλύβας, Καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Τιμίου Σταυρού Βοστώνης, σημειώνει ότι «τη Μ. Παρασκευή εκτός από το Σταυρό και τον Επιτάφιο εκθέτουμε και την εικόνα, που είναι γνωστή ως “άκρα Ταπείνωσις”. Η εικόνα περιγράφει το εσταυρωμένο νεκρό σώμα του Χριστού όρθιο στον Τάφο με τον Σταυρό στο βάθος. Περιλαμβάνει τα δύο φοβερά γεγονότα της Μ. Παρασκευής, τη σταύρωση και την ταφή του Χριστού». Η μαρτυρία όμως αυτή μάλλον ως εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα θα πρέπει να εννοηθεί.

απόσπασμα από Η ΕΙΚΟΝΑ
ΧΡΙΣΤΟΣ Η ΑΚΡΑ ΤΑΠΕΙΝΩΣΗ

ΜΑΡΚΟΣ Β. ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...