/*--

Πέμπτη, 24 Οκτωβρίου 2013

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΩΝ ΔΑΚΡΥΩΝ ΟΙ ΚΡΥΠΤΟΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ

   
Ἡ Ἐκκλησία ποὺ ἱδρύθηκε στὸ ὑπερῷο τῆς Ἱερουσαλὴμ τὴν ἡμέρα τῆς Πεντηκοστῆς πορεύεται ἐπὶ εἴκοσι αἰῶνες μέσα στὴν Ἱστορία καὶ θὰ πορεύεται μέχρι τὴ συντέλεια τοῦ κόσμου. Πρὶν ἀπὸ 2000 χρόνια «ἐξεχύθη τὸ ὕδωρ τῆς ζωῆς» στὴ γῆ, «ἀλλὰ ἐμεῖς δὲν γνωρίζουμε ἀρκετὰ μὲ ποιοὺς τρόπους, μυστικούς, πότισε τὰ χερσωμένα ἐδάφη τῆς εἰδωλολατρίας καὶ ἔκανε τὴν ἔρημο, κατὰ τὸν προφήτη Ἡσαΐα, νὰ ”ἀνθήσῃ” καὶ νὰ ”ὑλοχαρήσῃ”».

Οἱ πρῶτες χριστιανικὲς κοινότητες, οἱ πρῶτες Ἐκκλησίες, ἱδρύθηκαν στὴν Παλαιστίνη, τὴ Συρία, τὴ Μικρὰ Ἀσία, τὴν Ἑλλάδα, τὴν Αἴγυπτο καὶ τὴν Ἰταλία. Στίς πρῶτες Ἐκκλησίες γιὰ πρώτη φορὰ σχηματίσθηκαν οἱ πρότυπες χριστιανικὲς κοινότητες, οἱ ἰδανικὲς ἐκεῖνες κοινωνίες ὅπου «τὰ πάντα ἦσαν κοινὰ τοῖς πάσι»,δηλαδὴ ὁ Χριστιανισμὸς ἔγινε ζωή. Τοὺς πρώτους τρεῖς αἰῶνες βιώθηκε μιὰ ἀνεπανάληπτη χριστιανικὴ ζωή, γεμάτη ἀγάπη, ζῆλο γὰ τὴν ἐξάπλωση τοῦ εὐαγγελίου και τὴν μεταστροφὴ τῶν εἰδωλολατρῶν. Τότε ἀνυψώθηκε ἡ γυναίκα στὴ θέση ποὺ τῆς ἔδωσε ὁ Δημιουργός, τότε ὁ δοῦλος ἔγινε ἰσότιμος μὲ τὸν πατρίκιο καὶ δὲν χρειάσθηκαν συνταγματικὲς ρυθμίσεις ἤ φεμινιστικὰ κινήματα γιὰ νὰ ἐπιτευχθεῖ ἡ ἰσότητα. Σ’ αὐτοὺς τοὺς τρεῖς αἰῶνες, ὅμως, ἡ στρατευόμενη Ἐκκλησία ἀνέδειξε τοὺς πρώτους Μάρτυρες, τοὺς πρώτους Ἁγίους. Ὁ Χριστιανισμός, ἡ νέα θρησκεία, διώχθηκε ἀπηνῶς, μὲ τρόπο σατανικὸ καὶ φρικτὲς μεθόδους. Τὸ αἷμα καὶ τὰ δάκρυα χύνονταν κρουνηδόν, ἀλλὰ ἡ νέα θρησκεία θεμελιωμένη στὸ αἷμα Ἐκείνου μεγαλουργεῖ. Γιατὶ ἀναπτύχθηκε στὶς ψυχὲς καὶ στεγάσθηκε στὶς κατακόμβες. Τὴ νύκτα προσεύχεται στὶς κατακόμβες καὶ τὴν ἡμέρα θηριομαχεῖ στό Κολοσσαῖο. Πολυάριθμοι οἱ Μάρτυρες τῆς πίστεως, λίγοι γνωστοὶ σὲ μᾶς, οἱ περισσότεροι γνωστοὶ μόνο στὸν Θεό. Ἔζησαν γιὰ λίγα χρόνια στὴν στρατευομένη Ἐκκλησία, γιὰ νὰ ζήσουν αἰώνια στὴ θριαμβεύουσα.

Ἀπὸ τὰ διάφορα μαρτυρολόγια ποὺ γράφτηκαν ἀπὸ αὐτόπτες μάρτυρες ἢ ἀπὸ πρακτικὰ ρωμαϊκῶν δικαστηρίων, πληροφορούμεθα γιὰ τὸ πῶς ἐβάδισαν πρὸς τὸ μαρτύριο οἱ μελλοθάνατοι Χριστιανοὶ καὶ συμπεραίνουμε ὅτι, ἐὰν ὅλη ἡ ζωὴ καὶ ἡ δράση τῆς ἀρχαίας Ἐκκλησίας ἦταν ἕνα θαῦμα ἀρετῆς καὶ δύναμης, τὸ μαρτύριο λάμπει σὰν κορωνίδα αὐτοῦ τοῦ θαύματος. Ἄπειρα τὰ παραδείγματα τοῦ θάρρους, ποὺ ἔκαναν μερικὲς φορὲς καὶ τοὺς δημίους ἀκόμη νὰ μεταστραφοῦν, νὰ γίνουν Χριστιανοὶ καὶ νὰ ὁδηγηθοῦν καὶ αὐτοὶ στὸ μαρτύριο (Λαοδίκειος, Θεότιμος, Θεόδουλος καὶ ἄλλοι πολλοί). Ἡ ἐντολὴ τοῦ Κυρίου πρὸς τοὺς Ἀποστόλους Του, ὅταν ἔφευγε ἀπὸ τὸν κόσμο αὐτό, «καὶ ἔσεσθέ μοι μάρτυρες ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς» (Πράξ. α´, 8), ἴσχυσε καὶ σὲ πιστούς Του, ἀλλὰ ἀκόμη καὶ σὲ δημίους... Πολλοὶ χριστιανοὶ ὅμως, κατὰ τοὺς τρεῖς πρώτους αἰῶνες, γιὰ νὰ ἀποφύγουν τοὺς διωγμοὺς ἀπέκρυπταν ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους τὴν πίστη τους, γι’ αὐτὸ καὶ μποροῦν νὰ χαρακτηρισθοῦν μὲ τὸν ὅρο «κρυπτοχριστιανοί». Ὅταν τὸ 313 μ.Χ. ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος μὲ τὸ διάταγμα τῶν Μεδιολάνων ἄρχιστε νὰ προστατεύει τοὺς Χριστιανούς, οἱ τελευταῖοι ξεθάρρεψαν. Ὅμως στὸ προηγούμενο διάστημα ὑπῆρξαν καὶ Χριστιανοὶ ποὺ δὲν θέλησαν νὰ ὑποβληθοῦν σὲ βασανιστήρια ἤ δὲν τὰ ἄντεξαν τελικὰ καὶ ἀρνήθηκαν τὴν πίστη τους. Αὐτοὶ χαρακτηρίσθηκαν ὡς «πεπτωκότες». Τὸ μεγάλο αὐτὸ πρόβλημα τῶν «ἀρνητῶν» ἀπασχόλησε τὶς χριστιανικὲς κοινότητες τῆς ἐποχῆς καθὼς καὶ τοὺς Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας. Ἄλλοι, ὅταν ἔπαυσαν οἱ διωγμοὶ δὲν τοὺς δέχθηκαν στὸ ποίμνιο, γιατὶ παρέβησαν τὴ θεία ἐντολή: «Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν». Καὶ αὐτὸ ἦταν φυσικό, ὅταν εἶχαν νὰ συγκρίνουν αὐτοὺς ποὺ κάμφθηκαν μὲ τοὺς Μάρτυρες ποὺ μεγαλούργησαν στοὺς ἱπποδρόμους. Γιατὶ δὲν εἶναι μόνο ἄξιο σεβασμοῦ καὶ θαυμασμοῦ τὸ ὅτι ἐβάδισαν πρὸς τὸ θάνατο, ἀλλὰ καὶ τὸ πῶς ἐβάδισαν! Μὲ πίστη καὶ μὲ αὐτοθυσία πρωτοφανῆ μέσα στοὺς αἰῶνες, μὲ θάρρος καὶ μὲ γενναιότητα, μὲ χαρὰ καὶ ὕμνους, μὲ τὸ χαμόγελο στὰ χείλη καὶ μὲ τὰ χέρια ὑψωμένα στὸν Θεό, γιὰ νὰ συγχωρήσει τοὺς δημίους τους. Ἄλλοι ὅμως ἐκκλησιαστικοὶ ἄρχοντες ἀντιμετώπιζαν τοὺς «ἐπανακάμπτοντας» μὲ συμπάθεια -ὅπως ὁ Χριστὸς δέχθηκε τὸν Πέτρο ποὺ τὸν ἀπαρνήθηκε «τρίς»-, ἀφοῦ βέβαια οἱ τελευταῖοι μετανοοῦσαν καὶ ὁμολογοῦσαν τὴν ἁμαρτία τους. Αὐτοὶ ἦσαν οἱ πρῶτοι κρυπτοχριστιανοί.

Κατὰ τὴ βυζαντινὴ περίοδο ἔγινε μεγάλος διωγμὸς στὴν Κρήτη περὶ τὸ τέλος τῆς βασιλείας τοῦ Λέοντος Ε´ Ἀρμενίου (813-820), γιατὶ πολλοὶ ἀρνήθηκαν νὰ ἀσπασθοῦν τὸν Μωαμεθανισμὸ ποὺ τοὺς ἐπέβαλαν οἱ Σαρακηνοί, ἐνῶ ἄλλοι ἐξισλαμίσθηκαν. Αὐτὸ φαίνεται ἐξ ἀντιδιαστολῆς ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι, ὅταν ἐκδιώχθηκαν οἱ Σαρακηνοὶ ἀπὸ τὸν στρατηγὸ Νικηφόρο Φωκᾶ -τὸν μετέπειτα αὐτοκράτορα-, τὸ μεγαλύτερο μέρος τοῦ ἐξισλαμισμένου πληθυσμοῦ ξαναγύρισε στὸν Χριστιανισμό. Ὑπῆρξε δηλαδὴ μία προσωρινὴ ἀποστασία. Κατὰ τὴν ὑστεροβυζαντινὴ περίοδο, ἐπίσης, παρουσιάσθηκαν κρυπτοχριστιανικὲς καταστάσεις ὅταν μουσουλμανικὰ φῦλα μετακινοῦνταν ἀπὸ τὸν ἀραβικὸ χῶρο πρὸς τὴν Δύση. Κρυφὸς Χριστιανὸς ἦταν ὁ σουλττάνος τῶν Σελτζούκων Issedy Kaiuans ὁ Β’ (1246-1257), ὅταν ὡς «Μουσουλμάνος» σουλτάνος κυβερνοῦσε τὸ μικρὸ ἀσιατικὸ κράτος του. Αὐτὸ βεβαιώθηκε κατὰ τὴν διάρκεια μακρᾶς παραμονῆς του στὴν Κωνσταντινούπολη, ὁπότε ὡς φιλοξενούμενος τοῦ Μιχαὴλ Παλαιολόγου ζοῦσε χριστιανικὴ ζωή, ἐκκλησιαζόμενος τακτικά, ἀσπαζόμενος τὶς εἰκόνες, διατηρώντας σχέσεις μὲ τὸν τότε Πατριάρχη Ἀρσένιο. Ἡ περίπτωση τοῦ κρυπτοχριστιανισμοῦ κατὰ τὴν διάρκεια τῆς ὀθωμανικῆς κυριαρχίας χρειάζεται ἰδιαίτερη προσοχὴ καὶ μελέτη. Μὲ τὴν πτώση τῆς Πόλης ἡ δύναμη ἀντιστάσεως τοῦ Ἑλληνισμοῦ μειώθηκε σημαντικά, γεγονὸς ποὺ ἀποδεικνύεται ἀπὸ τὶς ἀλλαξοπιστίες καὶ τὴν μοιρολατρικὴ στάση ποὺ τήρησε σὲ πολλὲς περιπτώσεις κλῆρος καὶ λαός. Εὐτυχῶς ὑπῆρξε στὰ χρόνια τῆς σκλαβιᾶς τὸ Πατριαρχεῖο, τὸ ὁποῖο, ἐνῶ γιὰ τοὺς Τούρκους ἐθεωρεῖτο ὡς αὐτόνομο ἐκκλησιαστικὸ κράτος, γιὰ τὸν Ἑλληνισμὸ ἦταν καὶ ἡ ἐθναρχεύουσα ἀρχή, π.χ. ἀσκοῦσε δικαιοδοσία στὸ οἰκογενειακὸ καὶ ἀστικὸ δίκαιο τῶν ὑποδούλων. Βεβαίως ἡ Πύλη δίνοντας προνόμια στὸν Πατριάρχη ἀπαιτοῦσε τὴν μέσῳ τοῦ Πατριαρχείου ὑποταγὴ τῶν Χριστιανῶν σ’ αὐτήν. Κατὰ τὸν Ν. Πανταζόπουλο, ὁ Πατριάρχης ὑπὸ τὴν ἐθναρχική του ἰδιότητα ἦταν «ἀκούσιος ἐγγυητὴς τῆς μόνιμης ὑποταγῆς τῶν ραγιάδων στὸν κατακτητή». Ὅμως οἱ Ρωμιοὶ μπόρεσαν νὰ ἐπιβιώσουν ὄχι μόνο πνευματικά, ἀλλὰ καὶ ἐθνικὰ μέσῳ τῆς Ἐκκλησίας ἔχοντας τοὺς ἐπισκόπους τους ὡς ἐθνάρχες.

Μιὰ ἄλλη πραγματικότητα ἦταν τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία ἦταν κράτος θεοκρατικό, καὶ ὁ ἀρχηγός της, ὁ σουλτάνος, ἦταν ἡ «σκιὰ τοῦ Θεοῦ» στὴ γῆ, ποὺ θὰ πραγματοποιοῦσε τὸ «ἰδεῶδες τῆς Ἰσλαμικῆς Οἰκουμένης», δηλ. θὰ ἐπέβαλλε τὴν μουσουλμανικὴ θρησκεία. Αὐτὸ ἔδινε στὸ κράτος οἰκουμενικὸ χαρακτήρα, πέρα ἀπὸ τὶς ὅποιες ἐθνικὲς διαφοροποιήσεις, διότι ἡ διαφοροποίηση γινόταν μὲ βάση τὴ θρησκεία καὶ ὄχι τὴν ἐθνικὴ καταγωγή. Οἱ ἀρχηγοὶ (πχ. ὁ Πατριάρχης) καὶ οἱ ὑπήκοοι τοῦ ὀθωμανικοῦ κράτους ἀνῆκαν σὲ μία θρησκευτικὴ κοινότητα καὶ ὄχι σὲ μία ἐθνικὴ ὁμάδα. Τὸ ὀθωμανικὸ κράτος, δηλαδὴ ἦταν ἕνα κράτος περισσότερο μουσουλμανικὸ καὶ λιγότερο τουρκικό. Ὅσοι ἦσαν Μωαμεθανοὶ ἀνῆκαν στὴν προνομιοῦχα τάξη. Κάθε ἀλλόθρησκος μποροῦσε νὰ ἐνταχθεῖ σ’ αὐτὴ τὴν τάξη, ἄν ἀσπαζόταν τὴν ἰσλαμικὴ θρησκεία. Πρέπει ἀκόμα νὰ γνωρίζουμε ὅτι τὸ Κοράνιο ἀπαγόρευε τὸν βίαιο ἐξισλαμισμό. Σοβαρὸ ὅμως κίνητρο γιὰ ἀλλαξοπιστία ἀποτελοῦσε τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ἐξισλαμισμὸς συνδεόταν μὲ ἀξιόλογα προνόμια καὶ δικαιώματα, ὅπως ἀπαλλαγὴ ἀπὸ ὁρισμένους βαρεῖς φόρους, δικαίωμα ὁπλοφορίας κ.ἄ. Γενικὰ ἡ προσχώρηση στὸ Ἰσλάμ, ἀφ’ ἑνὸς θωράκιζε τὸν ἀλλαξοπιστοῦντα ἀπὸ πολλὰ δεινὰ ποὺ περίμεναν τὸν μὴ Μωαμεθανὸ καὶ ἀφ’ ἑτέρου ἀποτελοῦσε μέσο γιὰ κοινωνικὴ ἀνέλιξη. Ἀντίθετα, στοὺς μὴ Μωαμεθανούς, π.χ. στοὺς Ὀρθοδόξους Χριστιανούς, δὲν ἐπιτρεπόταν νὰ ἀσκοῦν προσηλυτισμὸ στοὺς Μωαμεθανούς, νὰ παντρεύονται Μουσουλμάνες, νὰ χτίζουν σπίτια ὑψηλότερα ἀπὸ αὐτὰ τῶν Μουσουλμάνων, νὰ οἰκοδομοῦν καινούργιες ἐκκλησίες, νὰ κτυποῦν τὶς καμπάνες, νὰ φοροῦν δημοσίως σταυρό, νὰ καβαλικεύουν ἄλογο. Ἐπίσης ἦσαν ὑποχρεωμένοι νὰ φοροῦν εἰδικὴ ἐνδυμασία. Αὐτὰ κι ἄλλα πολλὰ ἐξευτελιστικὰ καὶ ρατσιστικὰ περίμεναν τοὺς μὴ Μωαμεθανούς. Ἔπειτα ἀπὸ τὰ ἀνωτέρω, ἀντιλαμβάνεται κανεὶς ὅτι δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ ἀποφευχθοῦν οἱ ὁμαδικοὶ ἐξισλαμισμοὶ ἀπὸ τοὺς πρώτους κιόλας αἰῶνες τῆς Τουρκοκραρτίας, κυρίως μεταξὺ ἀτόμων τῆς τότε οἰκονομικῆς ὀλιγαρχίας γιὰ να μὴ στερηθοῦν τὰ προνόμια καὶ τὰ δικαιώματά τους. Ἐκτὸς ἀπὸ τοὺς πλούσιους ἀλλαξοπίστησαν καὶ ἀρκετὲς περιοχὲς ἤ χωριὰ ἤ καὶ μεμονωμένες οἰκογένειες ἁπλῶν Χριστιανῶν. Ἀλλαξοπιστίες παρατηρήθηκαν ἀκόμη καὶ σὲ περιοχὲς ποὺ ἦσαν ἄλλοτε «κάστρα» τοῦ Χριστιανισμοῦ, π.χ. Γαλατία (σημερινὴ Ἄγκυρα), Ἔφεσος, Νίκαια, Καισάρεια, Νύσσα, Σμύρνη, Σεβάστεια καὶ ἀλλοῦ. Ἐπίσης, παρατηρήθηκαν ἀλλαξοπιστίες, ἔστω καὶ λιγοστές, στὸν ἀνώτερο κλῆρο. Ἐνδεικτικὴ εἶναι π.χ. ἡ περίπτωση τοῦ ἐπισκόπου Μογλενῶν (ἐπαρχία Ἐδέσσης-Μακεδονία) καὶ τοῦ ἐπισκόπου Ὄφεως (ἐπαρχία Τραπεζοῦντος) Ἀλεξάνδρου. Μία ἀπὸ τὶς περιοχὲς ὅπου παρατηρήθηκε μεγάλης ἔκτασης ἐξισλαμισμὸς ἦταν ἡ Ἀλβανία. Εὐτυχῶς ἡ παρουσία καὶ οἱ διδαχὲς τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτωλοῦ ἀνάσχεσαν σημαντικὰ τὴν πλημμυρίδα τοῦ ἐξισλαμισμοῦ σ’ αὐτὴ τὴν περιοχή. Κατὰ τὴν Τουρκοκρατρία ἀποτελοῦσε ἡρωισμὸ ἡ ἐμμονὴ τῶν Χριστιανῶν στὴν πίστη τῶν πατέρων τους. Μπορεῖ τὸ γράμμα τοῦ Κορανίου νὰ ἀπαγόρευε τὸν βίαιο ἐξισλαμισμό, ἀλλὰ οἱ καθημερινὲς πιέσεις καὶ οἱ δυσκολίες διαβίωσης στὸ ἄριστα διοργανωμένο ὀθωμανικὸ διοικητικὸ σύστημα καὶ ἡ ἀπελπισία ὁδηγοῦσε στὴν ἀλλαξοπιστία, ποὺ γιὰ πολλοὺς ἀποτελοῦσε λύτρωση. Τὸ Πατριαρχεῖο ἤ οἱ κατὰ τόπους μητροπολίτες καὶ ἐπίσκοποι δὲν ἀναλάμβαναν μιὰ δραστικὴ πρωτοβουλία γιὰ νὰ ἀναχαιτίσουν τὴν τάση ἐξισλαμισμοῦ τοῦ ποιμνίου τους. Μόνον ὅσοι μετακινοῦνταν σὲ ἀπομακρυσμένες περιοχές, π.χ. στὴν Τραπεζοῦντα, μακριὰ ἀπὸ πόλεις, καὶ κυρίως ὅσοι ἐγκαταβιοῦσαν στὰ βουνὰ καὶ κοντὰ στὰ λιγοστὰ ἀλλὰ θωρακισμένα πνευματικὰ κάστρα, τὰ Μοναστήρια, βρίσκονταν σὲ ζῶνες μὲ χαμηλὸ κίνδυνο ἐξισλαμισμοῦ. Χαρακτηριστικὸ τῆς καταστάσεως ποὺ ἐπικρατοῦσε εἶναι καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι αὐτὸς ὁ ἴδιος ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης δὲν εἶχε νὰ δώσει καμμιὰ ἄλλη συμβουλὴ στοὺς καταπιεζόμενους Χριστιανοὺς παρὰ νὰ τοὺς παρακινήσει σὲ ὑπομονή: «Σᾶς τυραννοῦν μὲ βαριὰ φορολογία καὶ μὲ τόσα ἄλλα κακά, ἔτσι ὥστε νὰ ἀπαυδήσετε, νὰ χάσετε τὴν ὑπομονή σας καὶ στὴ συνέχεια νὰ ἀρνηθεῖτε τὴν πίστη σας».

Ἔπειτα ἀπὸ τὰ ἀνωτέρω ἀντιλαμβάνεται κανεὶς ὅτι ἡ ἀπάρνηση τοῦ Ἰσλάμ, καὶ μάλιστα ἀπὸ ἕναν ἐξισλαμισμένο, εἶχε ὡς ποινὴ τὸν θάνατο. Βέβαια, στὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία ὑπῆρχαν δικαστήρια, ἀλλὰ ὅπως γράφει ὁ Γάλλος δημοσιογράφος Michel Paillarès: «Ἕνας σκύλος ἀξίζει περισσότερο ἀπὸ πενήντα Χριστιανούς». Στὴ διδαχὴ αὐτὴ ἦσαν προσαρμοσμένα καὶ τὰ δικαστήρια γιὰ τὴν ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης στοὺς ἀλλοθρήσκους. Γι’ αὐτὸ πολλοὶ δέχθηκαν ἐξωτερικὰ τὸ Ἰσλάμ, γιὰ νὰ ἐπιβιώσουν σωματικά, ἐνῶ παράλληλα προσπάθησαν ὡς κρυπτοχριστιανοὶ νὰ ἐπιζήσουν μὲ πίστη καὶ τὴν κρυφὴ συμμετοχὴ στὰ Μυστήρια τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας. Ἐὰν ὁ ἐξισλαμισμὸς ὑπῆρξε μεγάλο πρόβλημα γιὰ τὸ Γένος, στὸν ἴδιο βαθμὸ ὑπῆρξε καὶ ὁ κρυπτοχριστιανισμός. Κατ’ ἀρχὴν τὸ δράμα τῶν ἀξιολύπητων αὐτῶν ἀνθρώπων ἦταν δυσβάστακτο. Δὲν ἦσαν οὔτε Χριστιανοὶ οὔτε Μουσουλμάνοι, ἀλλὰ διχασμένες προσωπικότητες, ἄνθρωποι χωρὶς ταυτότητα. Ἡ πρώτη γραπτὴ μαρτυρία κρυπτοχριστιανισμοῦ ἀναφέρεται κατὰ τὸν 14ο αἰώνα στὴ Νίκαια τῆς Βιθυνίας, γιατὶ ἡ Νίκαια καταλήφθηκε τὸ 1330 ἀπὸ τοὺς Μωαμεθανοὺς καὶ μεγάλο μέρος τοῦ πληθυσμοῦ της ἀλλαξοπίστησε βιαίως. Οἱ μὴ ἐξισλαμισθέντες Χριστιανοὶ ἔγραψαν στὸν Πατριάρχη Ἰωάννη Καλέκα (1334-1347) νὰ τοὺς πληροφορήσει μὲ ποιὸ τρόπο ἔπρεπε νὰ ἀντιδράσουν στὶς πιέσεις τῶν Μουσουλμάνων νὰ ἀλλαξοπιστήσουν καὶ ἄν ἐπιτρεπόταν ἡ κρυφὴ ἄσκηση τῶν καθηκόντων τους ὡς Χριστιανῶν. Ὁ Πατριάρχης ἀπάντησε: «...ἡ Ἐκκλησία θὰ ἐνσωματώσει στὸ ποίμνιο καὶ θα βοηθήσει στὴ σωτηρία ὅλους ἐκείνους ποὺ ἀποστρέφονται τὸ μουσουλμανικὸ κακό, στὸ ὁποῖο ἔχουν περιπέσει καὶ ἐπιστρέφουν στὴν ὀρθὴ πίστη. Κανένα ἐμπόδιο δὲν θὰ παρεμβληθεῖ στὸ δρόμο τῆς σωτηρίας τους ἐξ αἰτίας τοῦ ἀτοπήματός τους, πού προηγήθηκε. Ἐκεῖνοι, βέβαια, οἱ ὁποῖοι ὁμολογοῦν ἀνοικτὰ καὶ θαρρετὰ τὴν πίστη τους καὶ ὑποφέρουν γι’ αὐτό, θὰ φέρουν τὸν στέφανο τοῦ μαρτυρίου...». Ὅσο γιὰ ἐκείνους ποὺ δὲν προχώρησαν στὴν ἀποκήρυξη τοῦ Μωαμεθανισμοῦ, γράφει στὴν ἀπάντησή του ὁ Πατριάρχης: «Ἐκεῖνοι, ὅμως, ποὺ ἀπὸ φόβο τιμωρίας θέλουν νὰ ἀσκοῦν κρυφὰ τὴ χριστιανικὴ θρησκεία, καὶ αὐτοὶ θὰ συμμετάσχουν στὴ σωτηρία, ἄν βέβαια στὰ πλαίσια τῶν δυνατοτήτων τους προσπαθοῦν νά τηροῦν τὶς ἐντολὲς τοῦ Θεοῦ...». Μετὰ ἀπὸ δύο χρόνια, τὸ 1340, μὲ νεώτερη ἐπιστολή του ὁ Πατριάρχης πρὸς τοὺς κατοίκους τῆς Νίκαιας, ἀντιμετωπίζει μὲ πνεῦμα ἀγάπης καὶ συγκαταβάσεως ὅσους δὲν προχώρησαν στὸ Μαρτύριο διακηρύσσοντας τὴν πίστη τους: «Σᾶς εὐχόμαστε ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὶς δυσκολίες... συμπάσχουμε μαζί σας καὶ μὲ ὅλους ἐκείνους ποὺ ζοῦν κάτω ἀπὸ τοὺς βαρβάρους... μπορεῖ νὰ ζεῖτε κάτω ἀπὸ τὴν κυριαρχία τῶν ἐχθρῶν, πρέπει ὅμως νὰ εἶσθε κύριοι τῶν ψυχῶν σας... καὶ εἶναι δική σας ἀποκλειστικὰ εὐθύνη ἄν θὰ διατρηρήσετε ἤ θὰ χάσετε τὸ ἀγαθό».

Παρατηρεῖ κανεὶς ἐδῶ ὅτι ἡ Ἐκκλησία ἀποδεχόμενη πλέον ἡμιεπίσημα τὶς ἰδιαίτερες συνθῆκες ποὺ ἔγιναν αἰτία τοῦ βίαιου ἢ ἑκούσιου ἐξισλαμισμοῦ, «ἀποδέχεται» τὸν κρυπτοχριστιανισμό, κατ’ οἰκονομίαν, γιὰ νὰ μπορέσει ὁ Χριστιανισμὸς νὰ ἐπιβιώσει στὴ Μικρὰ Ἀσία. Ἄλλωστε, ἦταν σὲ γνώση τῆς Ἐκκλησίας ὅτι ἡ φανερὴ ἀπάρνηση τῆς μωαμεθανιικῆς πίστης ἰσοδυναμοῦσε μὲ θάνατο. Ἔπειτα ἀπὸ τὰ ἀνωτέρω, καταλαβαίνει κανεὶς ὅτι δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ μὴν παρατηρηθοῦν καὶ στὰ Βαλκάνια, ἀργότερα, ὁμαδικοὶ ἐξισλαμισμοὶ ἀπὸ τοὺς πρώτους κιόλας αἰῶνες τῆς ὀθωμανικῆς κυριαρχίας στὴν περιοχὴ αὐτή, κυρίως μεταξὺ τῶν πλουσίων οἰκογενειεῶν, γιὰ νὰ διατηρήσουν τὴν περιουσία τους καὶ νὰ ἀποκτήσουν προνόμια. Στὰ μετέπειτα χρόνια ἀναφέρεται ἀπὸ τὸν Γάλλο περιηγητὴ Πουκεβὶλ ἡ περίπτωση ἐξισλαμισμοῦ 36 χωριῶν τῆς Βορείου Ἠπείρου κατὰ τὰ Πάσχα τοῦ 1760. Ὁ καθηγητὴς Ἀ. Βακαλόπουλος στὸ κλασσικὸ πλέον σύγγραμμά του «Ἱστορία τῆς Μακεδονίας, 1354-1833», ἀναφέρει ἀρκετὰ γιὰ τοὺς ἐξισλαμισμοὺς στὴν Μακεδονία κατὰ τὸν 18ο αἰώνα. Παρὰ ταῦτα θὰ πρέπει νὰ ὑπογραμμισθεῖ ὅτι οἱ περιπτώσεις ὁμαδικῶν ἤ μεμονωμένων ἐξισλαμισμῶν εἶναι ἡ ἐξαίρεση. Οἱ βαλκανικοὶ λαοί, πλὴν τῶν Ἀλβανῶν, στὸ σύνολό τους ἔμειναν πιστοὶ στὸν Χριστιανισμό, ἐπειδὴ γιὰ τοὺς ὑπόδουλους Χριστιανοὺς ἡ θρησκεία ἀποτελοῦσε ταυτόχρονα καὶ ἔκφραση τοῦ ἐθνισμοῦ τους, ἄν καὶ, ὅπως γράφτηκε ἤδη, τὸ Πατριαρχεῖο προσπαθοῦσε (μὲ σημαντικὴ ἐπιτυχία) νὰ διατηρήσει τὴν οἰκουμενικότητά του καὶ δὲν ἐπέτρεπε τὴν ἵδρυση τοπικῶν-ἐθνικῶν Ἐκκλησιῶν.

Ἀπ’ ὅλα τὰ ἀνωτέρω εὔκολα συμπεραίνουμε ἐδῶ ὅτι μόνο ὁ Θεὸς γνωρίζει τὸ μέγεθος τοῦ κρυπτοχριστιανισμοῦ καὶ τὶς διαάφορες πτυχές του. Πέπλο μυστηρίου καλύπτει τὸ θέμα καὶ εἶναι αὐτονόητη ἡ ἔλλειψη διαφωτιστικῶν στοιχείων γιὰ τὴν πορεία καὶ τὸ μέγεθός του. Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, γιὰ τὴν ἀντιμετώπιση τοῦ θέματος τῶν ἀλλοθρήσκων, τῶν Tenesour (=ἀρνητῶν), ἐκδόθηκαν δύο τουρκικὰ διιατάγματα, τὸ Χάττι Σερὶφ (Hatti Sherif) τὸ 1839 καὶ τὸ Χάττι Χουμαγιοὺν (Hattti Humajun) τὸ 1856, ποὺ ἐξασφάλιζε ἴσα διακαιώματα στοὺς Χριστιανοὺς τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας μὲ αὐτὰ τῶν Μωαμεθανῶν, τόσον ἀπὸ θρησκευτικὴ ὅσο καὶ ἀπὸ νομικὴ ἄποψη. Δόθηκε π.χ. σὲ πόλεις καὶ συνοικίες καθαρὰ χριστιανικὲς τὸ δικαίωμα τῆς ἐλεύθερης ἄσκησης τῆς θρησκευτικῆς λατρείας μέσα καὶ ἔξω ἀπὸ τὶς ἐκκλησίες. Ὅμως, ἡ ἔκδοση τῶν διαταγμάτων δὲν ἐξασφάλιζε αὐτομάτως καὶ τὴν... ἐφαρμογή τους. Ἐκτὸς αὐτοῦ ἔπρεπε να ἀντιμετωπισθεῖ ἡ ἀντίδραση τῶν τοπικῶν ἀρχῶν, καθὼς καὶ τῶν Μωαμεθανῶν κατοίκων, οἱ ὁποῖοι ἤδη εἶχαν ἀντιδράσει κατὰ τὴν ἐφαρμογὴ τοῦ Χάττι Σερίφ, διότι διέβλεπαν μὲ φθόνο τὴν κοινωνικὴ καὶ ὑλικὴ βελτίωση τῆς ζωῆς τῶν Χριστιανῶν. Ἄλλωστε, γι’ αὐτὸ τὸ λόγο ἔγιναν ἀπὸ τοὺς Μωαμεθανοὺς τὰ ἔτη 1841-1842 βιαιοπραγίες εἰς βάρος τῶν Χριστιανῶν στὴν Κωνσταντινούπολη, Ἀδριανούπολη, Σμύρνη, Καισάρεια καὶ Ἰκόνιο. Νὰ θυμίσουμε ἀκόμη ὅτι κατὰ τὴ Συνθήκη Κιουτσοὺκ-Καϊναρτζῆ (1774) οἱ Ρῶσσοι εἶχαν πετύχει τὸν σεβασμὸ τῆς ἀνεξιθρησκείας τῶν λαῶν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατιορίας, στὴν πραγματικότητα ὅμως οἱ Ὀρθόδοξοι συνέχισαν νὰ διώκονται ὅπως καὶ πρῶτα.Τὴν ἔλλειψη στοιχείων, μετὰ τὴν πτώση τῆς Πόλης, γιὰ τὸ θέμα τοῦ κρυπτοχριστιανισμοῦ ἀναπληρώνει κατὰ κάποιο τρόπο τὸ ἀρχεῖο τοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων. Ὑπάρχουν ἀρκετὲς ἐργασίες σχετικὰ μὲ τὴ διαβίωση τῶν ὑπόδουλων Χριστιανῶν κατὰ τὴν Τουρκοκρατία, ἀλλὰ σημαντικὴ θέση κατέχει ἡ ἐξαίρετη ἐργασία τοῦ καθηγητῆ Κώστα Φωτιάδη στὴ γερμανικὴ γλώσσα («Die Islamisierung Kleinasiens und die Kryptochristen des Pontos», Tübingen 1895), ποὺ ρίχνει φῶς κυρίως στὸν κρυπτοχριστιανισμὸ τοῦ Πόντου. Κατὰ τὸν συγγραφέα, μετὰ τὴν κατάληψη μιᾶς χώρας ἀπὸ τοὺς Μωαμεθανοὺς ἄρχιζε καὶ ἡ διαδικασία ἐξισλαμισμοῦ. Ἕνα μέρος τοῦ πληθυσμοῦ ὑποδεχόταν τὴ νέα θρησκεία θεληματικά, γιά νά διασώσει τὴν περιουσία του καὶ νὰ ἐπιβιώσει, ἐνῶ ἕνα ἄλλο μέρος τὴν ἀποδεχόταν μὲ τὴ βία. Ἦταν φυσικό, ἕνα μέρος τῶν ἐξισλαμισμένων μὲ τὸ πέρασμα τοῦ χρόνου νὰ ζεῖ ἐνσυνείδητα τὴ νέα θρησκεία. Ἕνα πολὺ μικρότερο ἴσως ποσοστὸ ἦταν ἀποφασισμένο νὰ ἀγωνισθεῖ γιὰ τὴν πίστη του ἀκόμη καὶ μέχρι θανάτου. Ἀνάμεσα στὶς δύο αὐτὲς κατηγορίες ὑπῆρχαν καὶ ἐκεῖνοι ποὺ ἐπέλεξαν τὸν κρυπτοχριστιανισμὸ ὡς τρόπο θρησκευτικῆς καὶ ἐθνικῆς ἐκφράσεως. Χριστιανοὶ Ὀρθόδοξοι ἐσωτερικά, Μωαμεθανοὶ ἐξωτερικά... Θὰ πρέπει νὰ σημειωθεῖ ὅτι κρυπτοχριστιανοὶ ὑπῆρξαν καὶ Ρωμαιοκαθολικοὶ στὸ θρήσκευμα, ὑπήκοοι τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ὅπως π.χ. Ἀλβανοὶ τῆς βόρειας Ἀλβανίας. Ἡ Ρωμαιοκαθολικὴ Ἐκκλησία ἀρχικὰ ὑπῆρξε ἐπιεικὴς πρὸς τοὺς κρυπτοχριστιανούς της καὶ τοὺς ἐπέτρεπε νὰ μετέχουν στὰ μυστήριά της, ἀλλὰ τὸ 1703, προκειμένου νὰ σταματήσουν οἱ διαρροές, ἔβαλε φραγμὸ στὴ συμμετοχή τους στὰ μυστήρια.

Ὁ κρυπτοχριστιανισμὸς εἶχε ἀναπτυχθεῖ ἐπὶ Βενετοκρατίας καὶ στὴν Κύπρο, γιατί, ὅπως ὑποστηρίζεται, οἱ Βενετοὶ ἦσαν πιὸ σκληροὶ ἀπὸ τοὺς Μωαμεθανούς, τοὺς ὁποίους διαδέχθηκαν στὴν κατοχὴ τοῦ νησιοῦ. Οἱ Κύπριοι κρυπτοχριστιανοί, ἐπὶ Τουρκοκρατίας, βάπτιζαν τὰ παιδιὰ τους κατὰ τὸ ὀρθόδοξο δόγμα καὶ κατόπιν τὰ ὁδηγοῦσαν στὴν ... περιτομή. Οἱ πραγματικὰ Ὀρθόδοξοι Κύπριοι θεωροῦσαν τοὺς κρυπτοχριστιανοὺς κωμικὰ πρόσωπα καὶ τοὺς ἀποκαλοῦσαν «λινοβάμβακους». Δηλαδή, οὔτε λινάρι οὔτε βαμβάκι! Στὴν Κρήτη ὁ κρυπτοχριστιανισμὸς ἐμφανίσηκε μετὰ τὴν κατάληψη τοῦ νησιοῦ ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανοὺς (1669) καὶ κυρίως μεταξὺ τῶν πλουσίων, γιὰ νὰ γλυτώσουν τὶς περιουσίες τους. Οἱ Κρητικοὶ τὸ 1670 παρακάλεσαν τὸ Πατριαρχεῖο Κωνσταντινουπόλεως νὰ τοὺς ἐπιτρέψει νὰ ἀσκοῦν κρυφὰ τὴ θρησκεία τῶν πατέρων τους. Τὸ Πατριαρχεῖο τοὺς ἀπάντησε μὲ τὰ λόγια τοῦ Χριστοῦ: «Πᾶς οὖν ὅστις ὁμολογήσει ἐν ἐμοὶ ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὁμολογήσω κἀγώ...» (Ματθ. ϛ´, 32-33). Ἀπογοητευμένοι οἱ Κρητικοὶ ἀπὸ τὴν ἀπάντηση καταφεύγουν στὸν συμπατριώτη τους Πατριάρχη Ἱεροσολύμων Νεκτάριο, ποὺ εἶδε μὲ «κατανόηση» τὸ πρόβλημά τους καὶ τοὺς ἐπέτρεψε τὸ δρόμο τοῦ κρυπτοχριστιανισμοῦ στὶς περιπτώσεις ποὺ δὲν ὑπῆρχε ἄλλη λύση. Ἄγνωστο παραμένει μὲ ποιὰ κριτήρια καθοριζόταν ἡ μετάβαση ἀπὸ τὴ μιὰ κατάσταση στὴν ἄλλη. Κρυπτοχριστιανοὺς βρίσκουμε στὴ Ρόδο, τὴν Κῶ καὶ ἄλλα νησιὰ τῆς Δωδεκανήσου, ὅπως καὶ στὴν Εὔβοια, ὅπου ἀπαντᾶται τὸ ἐπώνυμο «Σαμπάνης», ποὺ τὸ ἔδιναν σὲ κρυπτοχριστιανοὺς ποὺ βαπτίζονταν σὲ μεγάλη ἡλικία. Ἐκεῖ ὅμως ποὺ ἔχουμε ἐκτεταμένο τὸ φαινόμενο τοῦ κρυπτοχριστιανισμοῦ εἶναι στὸν Πόντο. Ἡ αὐτοκρατορία τῆς Τραπεζούντας καταλήφθηκε τὸ 1461 ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανούς. Ἀπὸ τότε ἄρχισαν τὰ βάσανα τῶν Χριστιανῶν. Κατ’ ἀρχὴν ὅλοι ἔχασαν τὶς περιουσίες τους. Στὶς πόλεις, ποὺ κατοικοῦσαν κατὰ πλειοψηφία οἱ Ὀθωμανοί, παρατηρήθηκαν φαινόμενα κρυπτοχριστιανισμοῦ. Στὶς περιοχὲς Κρώμνης, Κολωνείας, Νικοπόλεως καὶ Τόνιας φαίνεται πὼς μερικοί, κυρίως ἐμπορευόμενοι, ἀσπάσθηκαν ἐξωτερικὰ τὸ Ἰσλάμ, ἄλλαξαν τὰ χριστιανικά τους ὀνόματα μὲ ὀθωμανικά, γιὰ νὰ ἔχουν εὐχέρεια στὶς συναλλαγές τους καὶ νὰ αἰσθάνονται ἀσφαλεῖς, ἀλλὰ ζοῦσαν ὡς κρυπτοχριστιανοί. Ὑπάρχει καὶ ἡ κατηγορία τῶν ἐξισλαμισθέντων με τὴ βία, ποὺ δὲν ἀπαρνήθηκαν ἐσωτερικὰ τὴν πίστη τους, γι’ αὐτὸ ζοῦσαν ὡς κρυπτοχριστιανοὶ ποὺ ἐγκατέλειπαν τὸν Μωαμεθανισμό, ὑφίσταντο διώξεις, διάφορα μαρτύρια καὶ θάνατο ἤ πωλοῦνταν ὡς δοῦλοι στὰ σκλαβοπάζαρα. Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ποτὲ δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ὅτι οἱ Τοῦρκοι τὴν περίοδο 1912-1920 ἐξόντωσαν 700.000 Ἕλληνες τοῦ Πόντου. Πόσοι ἀπ’ αὐτούς, ἄραγε, θὰ εἶχαν προσχωρήσει στὸ Ἰσλάμ; Καὶ ὅμως ἔμειναν πιστοὶ «ἄχρι θανάτου»! Ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν θέση ποὺ παίρνει κανεὶς σήμερα στὸ θέμα τοῦ κρυπτοχριστιανισμοῦ, εἶναι γεγονὸς ὅτι γιὰ νὰ διατηρήσουν τὴν πίστη τους οἱ κρυπτοχριστιανοὶ δημιούργησαν καταστάσεις ποὺ θυμίζουν τὴν Ἐκκλησία τῶν Κατακομβῶν. Ἀπὸ ἡμερολόγια ξένων περιηγητῶν προκύπτουν συγκλονιστικὲς ἀναφορὲς γιὰ μυστικὲς ὑπόγειες ἐκκλησίες, γιὰ ἱερεῖς μεταμφιεσμένους σὲ δερβίσηδες ποὺ μετέβαιναν σὲ ἐκκλησίες, γιὰ νὰ λειτουργήσουν καὶ σέ σπίτια, γιὰ νὰ τελέσουν μυστήρια. Χαρακτηριστικὲς ἦσαν οἱ καταστάσεις ποὺ δημιουργοῦνταν, ὅταν πέθαινε ἕνας κρυπτοχριστιανός. Στὴν περίπτωση αὐτή, ὁ θάνατος τοῦ κρυπτοχριστιανοῦ παρέμενε μυστικὸς μέχρι νὰ ἔλθει στὸ σπίτι του ὁ μεταμφιεσμένος κληρικὸς καὶ νὰ «διαβάσει» τὴν νεκρώσιμη ἀκολουθία. Ἔπειτα ἡ οἰκογένεια μὲ «ἥσυχη» τὴ συνείδηση προχωροῦσε στὴν ἐπίσημη κηδεία κατὰ τὰ μουσουλμανικὰ θέσμια... Καὶ γεννᾶται τὸ ἐρώτημα: Ὑπάρχουν καὶ σήμερα κρυπτοχριστιανοί; 

Βεβαίως καὶ ὑπάρχουν, ἄν καὶ ὁ ἀριθμός τους, κατ’ ἀνθρώπινες ἐκτιμήσεις, πρέπει νὰ φθίνει. Ἀπὸ μαρτυρίες βορειοελλαδιτῶν ἐκδρομέων στὴ Μικρὰ Ἀσία, ἀπὸ ἐμπιστευτικὲς ἀφηγήσεις ἱεραρχῶν καὶ κληρικῶν σὲ περιοχὲς τῆς Ἑλλάδος, ὅπου διαμένουν Πόντιοι, ἀπὸ διηγήσεις Τούρκων μεταναστῶν στὴ Γερμανία καὶ ἀπὸ ἄλλες ἐνδείξεις, εἶναι βέβαιο πὼς ὑπάρχουν κρυπτοχριστιανοὶ καὶ σήμερα. Γιὰ εὐνοήτους λόγους δὲν μποροῦμε νὰ εἴμαστε περισσότερο ἀποκαλυπτικοί... Ἀλλά, ἄν ἀφήσουμε ἐδῶ τοὺς Ἕλληνες κρυπτοχριστιανοὺς ποὺ ἔζησαν κάτω ἀπὸ τὸν ζυγὸ τῶν Ὀθωμανῶν καὶ τῶν Βενετῶν, θὰ πρέπει νά θυμηθοῦμε τοὺς Χριστιανοὺς τῆς Ρωσσίας ἀπὸ τὸ 1917 καὶ μετά, τοὺς Χριστιανοὺς στὶς χῶρες τῆς Ἀνατολικῆς Εὐρώπης κατὰ τὰ τελευταῖα πενήντα χρόνια καὶ τοὺς Χριστιανοὺς τῆς Ἀλβανίας, γιὰ τὰ ὅσα ὑπέφεραν μέχρι τὴν πτώση τῶν ἀθεϊστικῶν καθεστώτων τῶν χωρῶν τους· τὶς Ἐκκλησίες αὐτὲς τῶν δακρύων καὶ τοῦ πόνου. Ποιὰ ἀνθρώπινη γραφίδα μπορεῖ νὰ περιγράψει ἔστω καὶ τὰ γνωστὰ ἀπὸ τὰ ἄπειρα δράματα τῶν διώξεων, τῶν φυλακίσεων, τῶν ἐξοριῶν, τῶν στρατοπέδων συγκεντρώσεως, τῶν θανάτων τῶν Χριστιανῶν, ποὺ δὲν πίστεψαν σὲ ἐπίγειους παραδείσους, ἀλλὰ στὸν Ἕνα καὶ Μοναδικό; Στὰ καθεστῶτα αὐτὰ δὲν ἔγιναν βίαιοι ἐξισλαμισμοί, γιὰ νὰ ἀνθίσει ὁ κρυπτοχριστιανισμός, ἡ «σύνεση» ὅμως τῶν Χριστιανῶν («Δώῃ γάρ σοι ὁ Κύριος σύνεσιν ἐν πᾶσι» -Β´ Τιμ. β´, 7) τοὺς ὁδήγησε μέσα ἀπὸ δάκρυα καὶ θυσίες σ’ ἕναν κρυφὸ χριστιανισμό, γιά νὰ ἐπιζήσουν: Κρυφοὶ γάμοι, κρυφὲς βαπτίσεις, κρυφὲς κηδεῖες, ὑπῆρξαν ὅλα αὐτὰ καρποὶ τῆς πίστεως.Ὅλοι βλέπαμε παλαιότερα τὰ χαρούμενα νέα ζευγάρια νὰ καταφθάνουν μετὰ τὸν πολιτικό τους γάμο μὲ τὴν μαύρη κρατικὴ λιμουζίνα στὴν Κόκκινη Πλατεία τῆς Μόσχας, γιὰ νὰ ἀποθέσουν τὴ γαμήλια ἀνθοδέσμη τους στὸ μνημεῖο τοῦ Ἄγνωστου Στρατιώτη. Δὲν γνωρίζαμε ὅμως πόσα ἀπὸ αὐτὰ τὰ ζευγάρια μετὰ ἀπὸ μέρες ἤ μῆνες τέλεσαν τὸν θρησκευτικό τους γάμο σ’ ἕνα μοναστήρι, ὅπου πῆγαν γιὰ...«ἐκδρομή». Στὶς κηδεῖες, ὅταν ἐπρόκειτο γιὰ σημαῖνον πρόσωπο καὶ ἡ οἰκογένειά του δὲν ἤθελε νὰ ἀποκαλυφθεῖ τὸ «πιστεύω» τους στοὺς κομματικοὺς παράγοντες ἤ ἀκόμη καὶ ὅταν πέθαιναν ἁπλοὶ ἄνθρωποι, ἀλλὰ οἱ στενοὶ συγγενεῖς δὲν ἤθελαν νὰ ἀποκαλύψουν τὴν πίστη τους -γιὰ νὰ μὴ χάσουν τὴν ἐργασία τους-, ἡ πολιτικὴ «κηδεία» γινόταν, βέβαια, στὸ συνδικάτο ἤ τὴν «αἴθουσα τοῦ λαοῦ», παράλληλα ὅμως σὲ κάποια ἐκκλησία διαβαζόταν ὁλόκληρη ἡ νεκρώσιμη ἀκολουθία -ποὺ στὴ Ρωσσία διαρκεῖ μιάμισυ ὥρα καὶ ὄχι δέκα πέντε λεπτά, ὅπως στὴν Ἀθήνα μπροστὰ σὲ λίγο χῶμα, ποὺ ραντισμένο μὲ κόκκινο κρασὶ ἐτοποθετεῖτο μέσα στὸ φέρετρο τοῦ Χριστιανοῦ. Πῶς νὰ ξεχάσουμε τοὺς κρυπτοχριστιανοὺς τῆς Βορείου Ἠπείρου καὶ τῆς Ἀλβανίας; Ἱερεῖς μετρημένοι στὰ δάκτυλα, ποὺ ἐπέζησαν ὕστερα ἀπὸ ἀφάνταστες διώξεις καὶ ταλαιπωρίες, διέσωσαν μέσα ἀπὸ ἀνυπολόγιστους κινδύνους ἕνα μικρὸ ποίμνιο, πάνω στὸ ὁποῖο οἰκοδομεῖται σήμερα ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τῆς Ἀλβανίας. Νὰ θυμηθοῦμε τὴν Ἰησουέλα, τὶς κρυμμένες εἰκόνες, τὰ καταχωνιασμένα ἱερὰ σκεύη...

Μπροστὰ στὸ φαινόμενο τοῦ κρυπτοχριστιανισμοῦ πρέπει νὰ σταθοῦμε μὲ δέος. Δὲν γνωρίζουμε ἀκριβῶς τὶς συνθῆκες κάτω ἀπὸ τὶς ὁποῖες μία ψυχὴ πῆρε τὴν πιὸ κρίσιμη ἀπόφαση κατὰ τὴν ἐπίγεια ζωή της. Κυρίως δὲν μποροῦμε νὰ κατηγορήσουμε ἐκείνους ποὺ μπορεῖ νὰ ἔγιναν κρυπτοχριστιανοί, ἀλλὰ συγχρόνως μετατράπηκαν σὲ τραγικὰ καὶ ἀξιολύπητα πρόσωπα, ὅταν μάλιστα ἐμεῖς στὴν καθημερινή μας ζωή, ἔστω καὶ στιγμιαῖα, γινόμαστε ἐθελουσίως «κρυπτοχριστιανοὶ» χωρὶς νὰ κινδυνεύει ἡ ζωή μας ἢ ἡ σταδιοδρομία μας ἢ νὰ μᾶς περιμένουν στρατόπεδα συγκεντρώσεως, βασανιστήρια καὶ θάνατος. Ἄλλωστε, ἡ ἀρχαία ἐκκλησιαστικὴ ἱστορία μὰς ἔχει διδάξει ὅτι συγχωρέθηκαν ἐδῶ στὴ γῆ καὶ οἱ δύο κατηγορίες τῶν «ἐκπεσόντων», καὶ αὐτοὶ ποὺ «θυσίασαν» στοὺς αὐτοκράτορες καὶ οἱ «λιβελλοφόροι», (ὅσοι ἔκαναν λίβελλο κατὰ τοῦ Χριστιανισμοῦ), ἀρκεῖ ποὺ μετενόησαν εἰλικρινά. Ἐμεῖς, ἄς προσευχόμαστε νὰ ἐνδυναμώνει ὁ Κύριος ὅσους ὑπὸ ποικίλες περιστάσεις ζοῦν καὶ σήμερα ἀκόμη ὡς κρυπτοχριστιανοί.

Γεωργίου Ἀχ. Παπαδημητρίου
(ἐν ΑΝΑΛΕΚΤΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ,
30 κείμενα προβληματισμοῦ, κατάθεση στὴν ἱστορικὴ μνήμη
ἔκδ. Ἱ. Κοινοβίου Ὁσ. Νικοδήμου, Γουμένισσα 2005)

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...