/*--

Δευτέρα, 28 Οκτωβρίου 2013

ταπεινοφροσύνη και ταπείνωση

    
Η ταπεινοφροσύνη αντιτίθεται ταυτόχρονα στην κενοδοξία και την υπερηφανία. Και όπως υπάρχουν δύο μορφές της τελευταίας μπορούμε αντίστοιχα να διακρίνουμε και δύο μορφές ταπείνωσης: έναντι των ανθρώπων και έναντι του Θεού  Αν και η δεύτερη μορφή αποτελεί το τέλος [Σ.τ.μ.: Το σκοπό] της πρώτης, δεν θα μπορούσε να εξαντλείται σ' αυτό. Γι' αυτό το λόγο ο Αγιος Βαρσανούφιος (Επιστολή) με περισσή φροντίδα συμβουλεύει: «Ταπεινώθητι αληθινώς, ου μόνον ενώπιον του Θεού, αλλά και των ανθρώπων». Και ο Αγιος Ιωάννης Κασσιανός υπογραμμίζει ότι κανένας δεν μπορεί να φθάσει στον πλήρη εξαγνισμό παρά μόνο με την αληθινή ταπείνωση, την οποία εκδηλώνει καταρχήν προς τους αδελφούς του και επίσης προς το Θεό.

Πριν την παρουσίαση καθεμιάς από τις δύο μορφές της ταπεινοφροσύνης, παρατηρούμε ότι για τον άνθρωπο η αρετή αυτή σημαίνει γενικά την αναγνώριση των ορίων του, της αδυναμίας του, της ανεπάρκειάς του , . Πρόκειται για ένα από τους πιο ουσιαστικούς ορισμούς που δίνουν οι Πατέρες για την ταπείνωση και ο οποίος έχει καταγραφεί από τον Αγιο Ιωάννη Σιναΐτη (Κλίμαξ). Ο Αγιος Ισαάκ ο Σύρος (Λόγος) γράφει: «Ανθρωπος φθάσας γνώναι το μέτρον της ασθενείας αυτού, ούτος έφθασεν το τέλειον της ταπεινώσεως». Εκτός από την αναγνώριση και την αποδοχή των υφιστάμενων,αδυναμίας και μετριότητας, ταπείνωση σημαίνει επίσης και την εκούσια ελάττωση των όποιων αρετών ή προσόντων διαθέτει κάποιος— σύμφωνα με επισήμανση του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου (Φιλιππήσιοι-ομιλία) εδώ βρίσκεται και το εννοιολο- γικό περιεχόμενο της λέξης. Γράφει ότι ταπεινοφροσύνη «εστιν όταν τις, πολλά και μεγάλα συνειδώς εαυτώ, μηδέν μέγα περί εαυτού φαντάζηται» (Περί ακαταλήπτου), και αλλού: «τούτο εστί ταπεινοφροσύνη, όταν τις αφορμάς έχων του επαίρεσθαι, καταστέλλη εαυτόν και ταπεινοί [...]» (Γένεσις-ομιλία), «Ταπεινόφρων εστι κατά αλήθειαν», γράφει πάλι ο Αγιος Ισαάκ ο Σύρος (Λόγος), «όστις έχει εν τω κρυπτώ τι άξιον υπερηφανίας, και ουχ υπερηφανεύεται, αλλ' ώς χουν έχει αυτό εν τω εαυτού λογισμώ». Ο ταπεινόφρονος δεν κρίνει την αξία του καθόλου και δεν αναφέρεται στον εαυτό του . «Ορά εαυτόν ως [...] ευτελή» (Λόγος). Φθάνει ακόμη και μέχρι την υποτίμηση του εαυτού του. Ο Αγιος Ισαάκ γράφει: «Ορά εαυτόν [...] ευκαταφρόνητον τοις ιδίοις οφθαλμοίς» (Λόγος). Και ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης παρατηρεί: «Ταπεινοφροσύνη εστί, άβυσσος ευτελείας» (Κλίμαξ). Η ταπείνωση χαρακτηρίζεται ως «το αψήφιστον [Σ.τ.μ.: Σε άλλη του επιστολή (272), ο Ιωάννης Γάζης (Επιστολή) ορίζει το "αψήφιστον" ως το "μη ισώσαι εαυτόν τινι, και το μη ειπείν περί καλού έργου, ότι καγώ τούτο εποίησα"] εν παντί πράγματι». Το αψήφιστο μεταφράζεται ως απάρνηση και αποκοπή του ιδίου θελήματος , που φθάνει ακόμη μέχρι την αποστροφή και το μίσος προς αυτό . Αλλωστε οι Πατέρες το θεωρούν ως ουσιαστικό χαρακτηριστικό της ταπείνωσης σε σημείο που να την ορίζουν ως «θελήματος οικείου άρνησιν» Μεταφράζεται επίσης ως απουσία εμπιστοσύνης στον εαυτό του και ως δυσπιστία στην κρίση του πρόκειται για ιδιότητες που βρίσκονται πολύ κοντά στην προηγούμενη και συχνά αναφέρονται από κοινού. Από αυτές απορρέουν η χωρίς δισταγμό υπακοή στον πνευματικό Πατέρα , -και στις σχέσεις με τους άλλους- η άρνηση της αυτοδικαίωσης και της επιβολής της γνώμης του, η εγκατάλειψη κάθε έννοιας διεκδίκησης και εναντίωσης  η παραίτηση από την αντιλογία ), ακόμη και από τη συζήτηση). Συνεπώς συχνά καταλήγουμε σε μια στάση σιωπής Με δεδομένο ότι οι συγκεκριμένες συμπεριφορές εκδηλώνονται κατά πρώτον προς τον πνευματικό Πατέρα , δηλώνουν την ταπείνωση όχι μόνο έναντι των συνανθρώπων, αλλά και έναντι του Θεού, του οποίου ο πνευματικός Πατέρας αποτελεί μάρτυρα και δείκτη της βούλησης.

Ειδικότερα έναντι του πλησίον, και σε αντίθεση με τον πρώτο τύπο της υπερηφανίας, η ταπείνωση σημαίνει για τον άνθρωπο να θεωρεί τους άλλους ως ανώτερούς του, και όχι μόνο να μη θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο από αυτούς  Σχετική είναι η διδασκαλία του Αποστόλου Παύλου που παραγγέλλει: «Τη ταπεινοφροσύνη αλλήλους ηγούμενοι υπερέχοντας εαυτών» (Φιλιπ. 2, 3). Φυσικά, οι Πατέρες επαναλαμβάνουν αυτή τη διδασκαλία: Έτσι στο ερώτημα: «Τίς εστι ταπεινοφροσύνη;» ο Μέγας Βασίλειος (Όροι κατ' επιτομήν) απαντά άμεσα: «Ταπεινοφροσύνη εστι το πάντας ηγείσθαι υπερέχοντας εαυτού, κατά τον όρον του Αποστόλου». Ο Αγιος Δωρόθεος Γάζης (Διδασκαλία) διδάσκει: «Η πρώτη ταπείνωσίς εστι το έχειν τινά τον αδελφόν αυτού συνετώτερον εαυτού και εις πάντα υπερέχοντα αυτού». Ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (Γένεσις-ομιλία) λέγει: «Η αληθής ταπεινοφροσύνη [εστι], όταν τοις ελάττοσιν είναι δοκούσι παραχωρώμεν, και εκείνους προτιμώμεν τους πολύ καταδεεστέρους είναι νομιζομένους. Αν δε νήφωμεν, ουδέ ελάττους ημών είναί τινας νομίσομεν, αλλά πάντας ανθρώπους υπερβαίνειν ημάς». Και ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) σημειώνει στο κεφάλαιο που αναφέρεται στην ταπεινοφροσύνη: «Κάν εν αισθήσει καρδίας τον πλησίον πανταχού προύχειν ημών οιώμεθα, πλησίον το έλεος». Μια τέτοια στάση ωστόσο θα ήταν δυνατόν να έχει στοιχεία υπεροψίας και έπαρσης, αν θεωρώντας τους άλλους ανώτερούς του, θεωρούσε και τον εαυτό του μεγάλο. Για το λόγο αυτό οι Πατέρες λέγουν ακόμη, και συχνότερα, στοιχώντας αμέσως στην ίδια τη διδασκαλία του Χριστού (πρβλ. Μάρκ. 9, 35) ότι ταπείνωση σημαίνει τη θεώρηση του ανθρώπου ως κατωτέρου όλων και ως του τελευταίου απ’ όλους τους ανθρώπους . Στον ανώτατο βαθμό ταπείνωσης, ο άνθρωπος νομίζει εαυτόν όχι μόνο κατώτερο από τους συνανθρώπους του αλλά και απ' όλα τα όντα της κτίσης. Ενώ ο υπερήφανος και αλαζόνας αυτοεκτιμάται ως ανώτερος των άλλων και τους περιφρονεί, ο ταπεινός αντίθετα, θεωρεί εαυτόν ως κατώτερο όλων και αυτόν μόνο ως άξιο περιφρόνησης— έτσι δέχεται χωρίς θλίψη και χωρίς ταραχή όλες τις μορφές ταπείνωσης που προέρχονται από τον άλλο . Ο Αγιος Ιωάννης Κασσιανός συμβουλεύει ότι κρίνοντας εαυτούς κατώτερους απ' όλο τον κόσμο, θα υποφέρουμε πολύ υπομονετικά κάθε είδους ανθρώπινη συμπεριφορά, οσοδήποτε άδικη, θλιβερή και δυσάρεστη κι αν είναι, εκτιμώντας ότι προέρχεται από ανθρώπους ανώτερους από εμάς— σε άλλο σημείο παρατηρεί ότι ένα από τα στοιχεία, με τη βοήθεια των οποίων αναγνωρίζεται η ταπεινοφροσύνη, είναι ότι δεν θλίβεται ο άνθρωπος από τα πλήγματα που δέχεται. «Ατιμία καρδίαν δοκιμάζει», σημειώνει ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ)— ο άνθρωπος είναι δυνατόν να είναι ταπεινός στις σκέψεις του, μόνο όμως η απουσία της ταραχής, όταν ταπεινώνεται, θ' αποκαλύψει ότι είναι πραγματικά ταπεινόφρονας.

Στοιχείο ακόμη μεγαλύτερης ταπεινοφροσύνης αποτελεί η αποδοχή της ταπείνωσης με χαρά. Αλλωστε ο ταπεινός δεν ανέχεται ν' αξιολογείται σε οποιοδήποτε τομέα συγκρινόμενος με το συνάνθρωπό του— επιπλέον, δεν αρκείται να υπομένει και ακόμη να δέχεται με χαρά την περιφρόνηση, αλλά την επιδιώκει. Έτσι ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) γράφει: «Ει τούτο όρος και λόγος και τρόπος εσχάτης υπερηφανίας καθέστηκε, το τας μη προσούσας αρετάς [Σ.τ.μ.: Αρετές που δεν έχει] δόξης χάριν υποκρίνεσθαι, ουκούν τούτο τεκμήριον βαθυτάτης ταπεινοφροσύνης, το τας μη προσούσας ημίν αιτίας ευτελείας χάριν επί τινων σχηματίζεσθαι». Η αποδοχή των ταπεινώσεων χωρίς ταραχή σημαίνει ότι αποκλείεται κάθε αντίδραση θυμού, κάθε είδους μνησικακία και εμπάθεια, έναντι αυτού που μας ταπείνωσε. Ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) καταγράφει την «θυμού παντός απώλειαν» ως μία από τις ιδιότητες της ταπεινοφροσύνης. Ένας Πατέρας διαπιστώνει ότι η ταπεινοφροσύνη ούτε εξοργίζεται ούτε παροργίζει κανένα (. Ένας άλλος διαβεβαιώνει ότι η ταπεινοφροσύνη είναι η εγκατάλειψη της οργής. Και ο αββάς Ησαΐας προσθέτει ότι η ταπείνωσις [...] είναι ειρηνική προς όλους τους ανθρώπους.

Ο ταπεινός συγχωρεί αμέσως εκείνον που τον περιφρονεί ή τον προσβάλλει ή τον υβρίζει. «Ηρωτήθη γέρων: "Τί εστιν ταπείνωσις;" Και απεκρίθη: "Eάν αμαρτήσει σοι ο αδελφός σου και συγχωρήσης αυτώ προ του μετανοήσαί σοι"» ,Κλίμαξ). Ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) λέγει ότι αληθινά ταπεινός είναι «ο παρ' ετέρου ονειδισθείς, και την αγάπην αυτού μη μειώσας». Και ένας Γέροντας που ερωτάται: «τί είναι η ταπείνωση;» απαντά ακόμη θετικότερα: το να κάνεις το καλό σ' αυτούς που σε βλάπτουν. Ο ταπεινόφρονας φαίνεται αφοσιωμένος και υποταγμένος σ' όλους, γίνεται διάκονος [Σ.τ.μ.: Υπηρέτης] όλων κατά το παράδειγμα του Χριστού και σύμφωνα με τις εντολές: «Ει τις θέλει πρώτος είναι, έσται πάντων έσχατος και πάντων διάκονος» (Μάρκ. 9, 35)— «ος εάν θέλη γενέσθαι μέγας εν υμίν, έσται υμών διάκονος. Και ος εάν θέλη υμών γενέσθαι πρώτος, έσται πάντων δούλος— και γαρ ο υιός του ανθρώπου ουκ ήλθε διακονηθήναι, αλλά διακονήσαι» (Μάρκ. 10, 43-45— πρβλ. Ματθ. 20, 26-28— Λουκ. 22, 26-27). Έναντι του Θεού, ταπεινοφροσύνη σημαίνει καταρχήν συναίσθηση και αναγνώριση της αμαρτωλότητος  Ο Αγιος bωρόθεος Γάζης, στη Διδασκαλία του που
αναφέρεται στην ταπείνωση, υπενθυμίζει ότι όσο περισσότερο οι άγιοι προσεγγίζουν το Θεό, τόσο περισσότερο νιώθουν την αμαρτωλότητά τους. Ο Αββάς Ησαΐας διδάσκει ότι ταπεινοφροσύνη σημαίνει να θεωρείς τον εαυτό σου ως τον πιο αμαρτωλό απ' όλους τους ανθρώπους . Ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) συλλέγοντας και καταγράφοντας τους μεγαλύτερους πατερικούς ορισμούς αυτής της αρετής αναφέρει σχετικά: «Το πάντων εσχατώτερον και αμαρτωλότερον εαυτόν λογίζεσθαι». Φυσικά, η θεώρηση αυτή για τις αμαρτίες του συνοδεύεται από την αυτοκατάκριση και την αυτομεμψία . Στη συνέχεια, ταπείνωση είναι και η παντοτινή λησμονιά των αγαθών του έργων και η άρνηση να παρατηρεί τις ενδεχόμενες αρετές του . Πετυχαίνει έτσι ο άνθρωπος να φθάσει σε κατάσταση εσωτερικής γυμνότητας. Για το λόγο αυτό ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, κάθε φορά σχεδόν που κάνει λόγο για την αρετή τούτη, τη θέτει στην ίδια κατηγορία με την πνευματική πτωχεία την οποία ο Χριστός υπενθυμίζει ιδιαίτερα στην αρχή των Μακαρισμών: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, ότι αυτών εστιν η βασιλεία των ουρανών» (Ματθ. 5, 3). Και λέγει: «Τί εστιν, "οι πτωχοί τω πνεύματι;" Οι ταπεινοί .— Ο Αγιος Ισαάκ ο Σύρος (Λόγος) εξετάζοντας την κατάσταση τούτη στην τελειότητά της, γράφει ότι ο πραγματικά ταπεινός φθάνει μέχρι του σημείου να θέλει «γενέσθαι ως τινα ουκ όντα εν τη κτίσει, και ουκ ελθόντα, εις το είναι, και μηδέ τη εαυτού ψυχή όντα παντελώς γινωσκόμενον». Σ’ ένα απλούστερο επίπεδο, ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) διαπιστώνει ότι «προσκοπτούσης λοιπόν της βασιλίδος ταύτης των αρετών τη πνευματική ηλικία εν τη ψυχή, εις ουδέν [...] πάντα τα παρ' ημών εκτελούμενα αγαθά λογιζόμεθα». Ο ταπεινός θεωρείται κατ' αυτό τον τρόπο ως ένας αχρείος δούλος, σύμφωνα με την εντολή του Χριστού: «Όταν ποιήσητε πάντα τα διαταχθέντα υμίν, λέγετε ότι δούλοι αχρείοι εσμεν, ότι ο ωφείλομεν ποιήσαι πεποιήκαμεν» (Λουκ. 17, 10). Φθάνει μέχρι του σημείου να θεωρείται ως ένας κακός εργάτης  και να περιφρονείται, καθώς δεν πράττει κανένα καλό ενώπιον του Θεού .

Συνεπώς, ο ταπεινόφρονας εκτιμά ότι δεν αξίζει όλα τ' αγαθά που κατέχει , ότι δεν είναι άξιος να τα έχει και τελικά ότι είναι οφειλέτης  Αποδέχεται ότι χωρίς Θεό δεν θα μπορούσε να πράξει κανένα καλό. Η διαπίστωση αυτή μας οδηγεί σ' ένα άλλο σπουδαίο, κλασσικό ορισμό της ταπεινοφροσύνης, το σημαντικότερο όλων και κατά κάποιο τρόπο τη συγκεφαλαίωσή τους: είναι η «χάριτος Θεού και συμπαθείας επίγνωσις» . Ισοδύναμα σημαίνει ότι οποιοδήποτε αγαθό και αν έχουμε προέρχεται από Εκείνον και με κανένα τρόπο δεν πρέπει ν' αποδίδεται σ' εμάς— κάθε πρόοδος που έχουμε πετύχει οφείλεται σ' Αυτόν κάθε προσόν ή κάθε αρετή που διαθέτουμε αποτελεί δωρεά της χάρης Του— τίποτε δεν μπορεί να πιστωθεί στη δική μας τιμή ή αξία και βεβαίως δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς τη διαρκή βοήθεια και πρόνοιά Του . Η ταπεινοφροσύνη αναλαμβάνει λοιπόν ν' αναφέρει και ν' αποδίδει στο Θεό κάθε καλό που έχουμε, κάθε αγαθό που πράττουμε (. «Αύτη εστίν η τελεία ταπείνωσις των αγίων», λέγει ο Αγιος Δωρόθεος Γάζης (Διδασκαλία). Στην ίδια προοπτική κινείται και ο Αγιος Βαρσανούφιος (Επιστολή) που συμβουλεύει: «Εάν συμβή σε ότι δήποτε αγαθόν ποιήσαι, γινώσκειν οφείλεις ότι αύτη η δωρεά του Θεού εστί δια την ιδίαν αγαθότητα». Και ο Αγιος Μακάριος ο Μέγας περιγράφει με σαφήνεια τη συγκεκριμένη πνευματική στάση: «Έθος τη φιλοθέω ψυχή, καν πάντα τα της αρετής αγαθά πράξειεν, ουδέν εαυτή, αλλά τω Θεώ έκαστα επιγράφειν [...]. Επεί και τα χρήματα και τα δοκούντα πάντα ταυτί αγαθά, δι' ών και ευποιείν έκαστος δύναται, ε[Ε]κείνου, εισίν, η γη και πάντα τα εν αυτή, αυτό το σώμα και αυτή η ψυχή— ου μην, αλλά και αυτό το είναι άνθρωπος, κατά χάριν έχει. Τί τοίνυν αυτώ λείπεται ίδιον, εφ' ώ το οιηθήναι ή δικαιωθήναι κατά λόγον έξει; πλην, αλλά ταύτην ο Θεός μεγίστην εξ ανθρώπων δέχεται χάριν, και τούτο των προσφερομένων εκείνω το χαριέστατον, το την ψυχήν καλώς επιγνούσαν, όπως έχει τα όντα, πάντα όσαπερ αν ποιή αγαθά και όσα κάμνει δια Θεόν, όσα τε συνίησι και γινώσκει α[Α]υτώ μόνω λογίζεσθαι και α[Α]υτώ το σύμπαν ανατιθέναι» . Στο σημείο αυτό η ταπεινοφροσύνη εμφανίζεται άρρηκτα συνδεδεμένη με την προσευχή. Κατά κύριο λόγο με την αίτηση: δι' αυτής ο άνθρωπος εκφράζει ότι δεν στηρίζεται και δεν υπολογίζει στις δικές του δυνάμεις, αναγνωρίζει την αδυναμία του να πραγματώσει αφεαυτού αυτό που ζητάει, δείχνει όμως αντίθετα ότι μόνο από το Θεό αναμένει το κάθε αγαθό. Και εάν προσεύχεται συνεχώς, είναι αδύνατον να μη αποκτά συνείδηση ότι όλα όσα λαμβάνει τα λαμβάνει από το Θεό, που
απαντά στην προσευχή του, ως δώρημα δωρεάν, και όχι εξαιτίας των αξιομισθιών του. Για το λόγο αυτό ο Αγιος Μάξιμος (Αγάπης εκατοντάς) γράφει: «Ταπεινοφροσύνη εστί προσευχή συνεχής μετά δακρύων και πόνων— αύτη γαρ αεί τον Θεόν εις βοήθειαν επικαλουμένη, εις την ιδίαν δύναμιν και σοφίαν αφρόνως θαρρείν ουκ εά [...]». Με το ίδιο νόημα ο Αγιος Δωρόθεος Γάζης (Διδασκαλία) παρατηρεί: «Πρόδηλον γάρ ότι ο ταπεινός, ο ευλαβής, ως γινώσκων ότι ουδέν εγχωρεί κατορθωθήναι αγαθόν τη ψυχή άνευ της βοηθείας και σκέπης του Θεού, ου παύεται αδιαλείπτως δεόμενος του Θεού, ίνα ποιήση, μετ' αυτού έλεος. Και ο διαπαντός δεόμενος του Θεού, ίνα ποιήση μετ' αυτού έλεος. Και ο διαπαντός δεόμενος του Θεού, εί τι δ' άν αξιωθή κατορθώσαι, οίδε πόθεν κατώρθωσε [...]. Τω Θεώ επιγράφει παν κατόρθωμα και α[Α]υτώ αεί ευχαριστεί και α[Α]υτόν αεί παρακαλεί, τρέμων μη εκπέση της τοιαύτης βοηθείας, και φανερωθή η ασθένεια και η αδυναμία αυτού. Και ούτως δια της ταπεινώσεως εύχεται και δια της ευχής ταπεινούται». Η ταπείνωση όμως συνοδεύεται ιδιαίτερα από την ευχαριστιακή προσευχή: δι' αυτής ο άνθρωπος αναφέρει [Σ.τ.μ.: Με την έννοια: αποδίδει] αμέσως στο Θεό τις καλές πράξεις του και τα αγαθά που έλαβε απ' όλη την κτίση, θεωρώντας τον εαυτό του ως απλό μεσίτη και διαχειριστή, δείχνει την ευγνωμοσύνη του προς Αυτόν και Τον δοξάζει ως τη μόνη πηγή του κάθε αγαθού.

Τέλος, σημειώνουμε ότι η ταπεινοφροσύνη συνδέεται άμεσα με τη συντριβή της καρδίας, τη μετάνοια και την κατάνυξη [Σ.τ.μ. Ή πένθος]. Κατά την περιγραφή της ταπείνωσης, συνεχώς κάναμε λόγο για την αναγνώριση (της υπεροχής των άλλων της ιδικής του κατωτερότητας, της αμαρτωλότητάς του, της ανεπάρκειάς του να πράξει το αγαθό και να το διατηρήσει, του Θεού ως μοναδικής αρχής και αιτίας όλων όσων διαθέτει, κατέχει ή κάνει κάποιος, κ.λπ.). 9εν πρόκειται για αφηρημένη και ασαφή αναγνώριση, αλλά για αναγνώριση καρδιακή: έχει, πιο συγκεκριμένα, προέλευση «καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην» (Ψαλμ. 50, 19). Οι Πατέρες παρομοιάζουν συχνά την ταπεινοφροσύνη με τη συντριβή της καρδίας [Ο ΔΩΡΟΘΕΟΣ ΓΑΖΗΣ (Διδασκαλία), για παράδειγμα, χρησιμοποιεί χωρίς διάκριση τη μία ή την άλλη έκφραση], με στόχο την κατανόηση της προέλευσης της αρετής. Ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) ορίζει την ταπείνωση ως «συντετριμμένης ψυχής αίσθησιν». Σχολιάζοντας το χωρίο του 50ού ψαλμού που μόλις αναφέραμε, ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (Φιλιππήσιοι-ομιλία) σημειώνει: ότι ο Ψαλμωδός «ουχ απλώς ταπεινοφροσύνης απαιτεί, αλλ' επίτασιν ταπεινοφροσύνης». Αλλού αναρωτάται ποιοι είναι αυτοί που ονομάζει ο Ιησούς «πτωχούς τω πνεύματι», και δίνει ο ίδιος την απάντηση: «Οι ταπεινοί και συντετριμμένοι την διάνοιαν. Πνεύμα γαρ ενταύθα την ψυχήν και την προαίρεσιν είρηκεν» (Ματθαίος- ομιλία). Και λίγο παρακάτω προσδιορίζει: «Πολλοί της ταπεινοφροσύνης οι τρόποι [...]. Και ο μακάριος προφήτης [Σ.τ.μ.: Ο Δαυΐδ] επαινεί την ταπεινοφροσύνην, ου την απλώς κατεσταλμένην ημίν διάνοιαν υπογράφων, αλλά την σφόδρα συντεθραυσμένην, δι' ών φησι: "Θυσία τω Θεώ πνεύμα συντετριμμένον, καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμενην ο Θεός ουκ εξουδενώσει» (Ψαλμ. 50, 19)» (Ματθαίος-ομιλία). Και ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) επισημαίνει ότι η μετάνοια, η κατάνυξη και η ταπεινοφροσύνη διακρίνονται και διαφέρουν μόνο στους αρχάριους— για όσους όμως έχουν προοδεύσει πνευματικά «εις μίαν δύναμιν και ενέργειαν εαυτή συνθέουσα η πανοσία αύτη τρίσειρος άλυσις [Σ.τ.μ.: Της μετάνοιας, του πένθους και της ταπεινοφροσύνης] οικείας πως και τας ιδιότητας κέκτηται— και όπερ αν θατέρας είπης υπάρχειν σύμβολον, τούτο και της ετέρας εύροις αν γινόμενον γνώρισμα».

Οι τρόποι απόκτησης της ταπεινοφροσύνης ταυτίζονται πρακτικά με τα μέσα που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία από την κενοδοξία και την υπερηφανία. Είδαμε πράγματι ότι γενικά η καθυπόταξη ενός πάθους συνεπάγεται την απόκτηση της αντίστοιχης αρετής, και αντίστροφα. Οι Πατέρες υπενθυμίζουν άλλοτε τα μέσα του αγώνα εναντίον του πάθους και άλλοτε τους τρόπους απόκτησης της αρετής, καθώς όπως έχουμε δείξει, είναι δυνατόν να διακρίνουμε στην πνευματική διαδικασία μια αρνητική και μια θετική φάση, σύμφωνα με το λόγο του Ψαλμωδού: «Έκκλινον από κακού και ποίησον αγαθόν» [Σ.τ.μ. Ψαλμ. 33, 15]. Όμως οι μέθοδοι που εφαρμόζονται στις δύο περιπτώσεις πρακτικά είναι οι ίδιες και οι δύο φάσεις της διαδικασίας συνυπάρχουν. Έτσι λοιπόν για την απόκτηση της ταπεινοφροσύνης οι Πατέρες συνιστούν κυρίως τα εξής: αποφυγή προσοχής και κριτικής στα παραπτώματα του πλησίον ( εκδήλωση αγάπης προς αυτόν σε κάθε περίσταση  θεώρηση του πλησίον ως ανώτερου από τον εαυτό του  και ιδιαίτερα θεώρηση εαυτού ως κατώτερου από εκείνον, οποιοσδήποτε και αν είναι . Όποιος θέλει να γίνει ταπεινός οφείλει ακόμη ν' αποκρύψει από τους άλλους και από τον εαυτό του τα προσόντα και τις αρετές του, ν' αναγνωρίσει την αδυναμία του ,, να δώσει προσοχή στα δικά του αμαρτήματα), των οποίων πρέπει να έχει αδιάκοπη μνήμη . Το πένθος και τα δάκρυα εμφανίζονται τότε ως προνομιακή οδός για να προσεγγίσει την ταπεινοφροσύνη . Επιπλέον πρέπει ν' ασκηθεί, ώστε να υπομένει την περιφρόνηση, τις προσβολές και τις διάφορες ταπεινώσεις των άλλων και για (να γίνει) αυτό (πρέπει) να τις επιζητεί  Αλλοι ουσιαστικοί τρόποι, ώστε να πετύχει το ζητούμενο, είναι η παραίτηση από το ίδιο θέλημα  και η υπακοή, οι οποίοι συμβάλλουν τα μέγιστα. Οι σωματικοί κόποι ), οι παντός είδους δοκιμασίες  ευνοούν επίσης την απόκτηση της αρετής, παράλληλα με την απομάκρυνση από τον κόσμο, την αναχώρηση , την ακτημοσύνη , την απλότητα σε όλους τους τομείς , τη βούληση να παραμένει άγνωστος και αφανής , την ησυχία , και την ξενητειά . Σ' αυτήν οδηγούν επίσης οι αρετές της εγκράτειας, της πραότητας, του φόβου Θεού ,  και της αγάπης .

Αναμφίβολα, η προσευχή έχει καθοριστική σημασία ), τόσο περισσότερο όσο η ταπεινοφροσύνη παρουσιάζεται πάντα ως δώρημα Θεού, ως αρετή διδακτή μόνον από Αυτόν, όπως δείχνει ο Χριστός: «Μάθετε απ’ εμού ότι πράος ειμί και ταπεινός τη καρδία» (Ματθ. 11, 29) . Εξαιτίας του τελευταίου αυτού λόγου οι Πατέρες συνιστούν επιπλέον να μελετούμε το παράδειγμα των αγίων . Ιδιαίτερα παραγγέλλουν να έχουμε ως υπόδειγμα το Χριστό, ο οποίος παρέχει το τελειότερο παράδειγμα ταπείνωσης με την κένωσή Του, την αποδοχή φτωχής και αφανούς ζωής, τη σιωπηλή εγκαρτέρηση των ύβρεων και των ονειδισμών κατά τη διάρκεια του πάθους Του, την τέλεια υπακοή Του στον Πατέρα Του . Πιστός στην εντολή του Χριστού: «Μάθετε απ' εμού» την ταπείνωση (πρβλ. Ματθ. 11, 29), ο Αγιος Ισαάκ (Λόγος) συμβουλεύει: «Βλέπετε τον εντειλάμενον ταύτην, [Σ.τ.μ.:Την ταπεινοφροσύνη] και τον δωρούμενον το χάρισμα, εν ποίω τρόπω ταύτην εκτήσατο, και ομοιώθητι, και ευρήσεις αυτήν». Στα πλαίσια της πράξεως, αναφέρεται η κεντρική θέση που καταλαμβάνει η ταπεινοφροσύνη. Μαζί με την αγάπη είναι οι κατεξοχήν χριστιανικές αρετές. Έτσι ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ομολογεί χωρίς δισταγμό: «Θεμέλιος γάρ της καθ' ημάς φιλοσοφίας [εστιν] η ταπεινοφροσύνη» . Αποτελεί το θεμέλιο του συνολικού πνευματικού οικοδομήματος που καλείται ν'
ανεγείρει ο άνθρωπος , την ίδια την αρχή της πνευματικής ζωής. Τούτο γίνεται κατανοητό από το γεγονός ότι η υπερηφανία αποτελεί την αιτία της πτώσης του ανθρώπου και είναι η απαρχή της πεπτωκυίας ύπαρξης. Συνεπώς ο [μεταπτωτικός] άνθρωπος δεν είναι δυνατόν να ελπίζει ότι θ' ανοικοδομήσει τον εαυτό του, αν δεν έχει ως βάση την ταπείνωση, το φάρμακο, δηλαδή, έναντι της υπερηφανίας και επομένως μια από τις κυριότερες πηγές θεραπείας. Επεξηγεί σχετικά ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (Ματθαίος-ομιλία): «Ταύτην [Σ.τ.μ.: Την ταπεινοφροσύνη] και ο Χριστός μακαρίζει νυν. Επειδή γαρ τα μέγιστα των κακών και την οικουμένην λυμηνάμενα άπασαν εξ απονοίας [Σ.τ.μ.: Έτσι χαρακτηρίζεται η υπερηφανία] εισήλθεν [...]. Επεί ουν αύτη των κακών η ακρόπολις ην, και η ρίζα και η πηγή της πονηρίας απάσης, [Ιησούς Χριστός] τω νοσήματι το κατάλληλον κατασκευάζων φάρμακον, ώσπερ θεμέλιον ισχυρόν τινα και ασφαλή τούτον πρώτον κατεβάλετο τον νόμον. Ταύτης γαρ υποκειμένης, μετά ασφαλείας άπαντα τα άλλα επιτίθησιν ο οικοδομών— ταύτης δε ανηρημένης, καν μέχρι των ουρανών φθάση πολιτευόμενος, άπαντα υποσύρεται ραδίως, και εις χαλεπόν καταστρέφει τέλος». Παρόμοια είναι και η διδασκαλία του Αγίου Δωροθέου Γάζης (Διδασκαλία): «Χριστός δεικνύει ημίν και την αιτίαν όθεν έρχεται τις εις καταφρόνησιν και παρακοήν και αυτών των εντολών του Θεού [δηλαδή την έπαρσιν]: και ούτως παρέχει ημίν και ταύτης την ιατρείαν, ίνα δυνηθώμεν υπακούσαι και σωθήναι. Τίς ουν εστιν αύτη η ιατρεία και τίς η αιτία της καταφρονήσεως; Ακούσατε τι λέγει αυτός ο Κύριος ημών— "Μάθετε απ' εμού ότι πράος ειμι και ταπεινός τη καρδία και ευρήσετε ανάπαυσιν ταις ψυχαίς υμών". Ιδού ώδε εν συντόμω δι' ενός λόγου έδειξεν ημίν την ρίζαν και αιτίαν πάντων των κακών, και την ιατρείαν αυτής, την αιτίαν πάντων των αγαθών, έδειξεν ότι η έπαρσις κατέβαλεν ημάς και ότι αδύνατον εστιν άλλως ελεηθήναι, ει μη δια του εναντίου, όπερ εστιν η ταπεινοφροσύνη». Στο μέτρο που η υπερηφανία φαίνεται να είναι η πρώτη αιτία της πτώσης, η ταπείνωση ενδεχομένως να είναι η πρώτη αιτία της σωτηρίας. Έτσι ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης γράφει: «Ει, χωρίς ετέρου πάθους τις, δια τούτου και μόνου των ουρανών εξέπεσε, ζητητέον μήπως, και δίχα ετέρας αρετής, εκ ταπεινώσεως μόνης εις ουρανούς αναβαίνειν ενδέχεται» . Σε κάθε περίπτωση αποτελεί την αποκλειστική προϋπόθεση της σωτηρίας : «άνευ ταύτης ουδείς εν τω νυμφώνί ποτε εισελεύσεται», γράφει ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ), ο οποίος την παρουσιάζει ως «βασιλείας πύλην». Δίχως αυτή, όχι μόνο καμιά τελειότητα δεν είναι δυνατή , αλλά επιπλέον ο
άνθρωπος παραμένει χωρισμένος από το Θεό, όπως επιβεβαιώνει κατηγορηματικά ο Αγιος Μακάριος ο Μέγας: εκεί όπου απουσιάζει η ταπεινοφροσύνη, λείπει και ο Θεός . Ο δε Αββάς Ησαΐας διδάσκει: «Προ παντός χρήζομεν της ταπεινοφροσύνης» . Καμιά αρετή δεν είναι δυνατόν ν’ αποκτηθεί αληθινά δίχως αυτή  Καμιά αρετή δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς αυτή . Και ο Αββάς Θεόδωρος μαρτυρεί ότι όποιος δεν έχει ταπείνωση, δεν πέτυχε ν' εκπληρώσει καμιά εντολή. Γιατί χωρίς την ταπείνωση καμιά αρετή δεν είναι ευάρεστη ενώπιον Αυτού που τις δέχεται [Σ.τ.μ.: Με την έννοια της αναφοράς, καθώς οι αρετές αναφέρονται στο Χριστό]: του Χριστού.

 Ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (Παύλος κλητός) συμπληρώνει ότι η οικοδομή σ' ένα νέο θεμέλιο σημαίνει την αυτοκατηγορία ότι δεν έχουμε κάνει κάτι μόνιμο και ότι εργαζόμαστε μάταια. Το ίδιο νόημα έχει η διδασκαλία του Αγίου Ισαάκ του Σύρου (Λόγος): «Έως αν ταπεινωθή ο άνθρωπος, ου λαμβάνει τον μισθόν της εαυτού εργασίας. Η δε αμοιβή, ου τη εργασία δίδοται, αλλά τη ταπεινώσει. Ο αδικών την δευτέραν, την πρώτην απόλλυσιν [...]. Τη ταπεινώσει δίδοται η χάρις. Λοιπόν η ανταπόδοσις, ου τη αρετή, ουδέ τω υπέρ αυτής πόνω άλλα τη τικτομένη εξ αυτών ταπεινώσει εστίν. Εάν δε αύτη υστερηθή, τα πρώτα ματαίως γίνονται», «χωρίς ταύτης [Σ.τ.μ.: Της ταπεινοφροσύνης] ανωφελή εισι [...] [τα έργα] [...]. Χωρίς ταύτης πάντα τα έργα ημών μάταια εισι, και πάσαι αι αρεταί, και πάσαι αι εργασίαι». «Ο κόπος ο αληθινός [...] ουκ έστιν άνευ ταπεινώσεως». Έχουμε λοιπόν τη δυνατότητα να συμφωνήσουμε με τον Αγιο Γρηγόριο το Μέγα ότι η ταπείνωση αποτελεί το ουσιαστικό θεμέλιο μιας αρετής και να κατανοήσουμε για ποιο λόγο οι Πατέρες θεωρούν την ταπεινοφροσύνη ως βάση, αλλά επίσης και ως κεφαλή, ως μητέρα, ως αιτία, όλων των υπόλοιπων αρετών. Καθοριστικός είναι ο ρόλος που διαδραματίζει η ταπεινοφροσύνη στην πνευματική θεραπεία του ανθρώπου. Χωρίς αυτή [Σ.τ.μ.: Ο Αγιος Δωρόθεος αναφέρεται στη συντριβή της καρδίας], «αδύνατόν [εστιν] απαλλαγήναι από της κακίας» . Μέσω αυτής περισσότερο από κάθε άλλο τρόπο, είναι δυνατόν να θεραπευθεί ο άνθρωπος απ' όλες τις πονηρίες και τις κακίες του . >ς προς αυτό, ο αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) αναφέρει το παράδειγμα του Μανασσή: «Ευρίσκω Μανασσήν εκείνον εν ανθρώποις, ως ουδένα έτερον αμαρτήσαντα [...]. Υπέρ ου, ει πας ο κόσμος ενήστευσεν, ουδέν αντάξιον αντεισενεγκείν αν ηδυνήθη— αλλ' ίσχυσεν η ταπείνωσις και τα ανίατα ιάσασθαι παρ' αυτώ». Αποτελεί ένα ουσιαστικό φάρμακο που δόθηκε από το Θεό στους ανθρώπους με στόχο τη θεραπεία από τις πνευματικές ασθένειές τους. Να γιατί ένας Πατέρας συμβουλεύει: «Συναγάγομεν τα της ψυχής θεραπεύματα, τουτ' έστιν [...] ταπεινοφροσύνην [...]. Ο γάρ μέγιστος ιατρός των ψυχών, Χριστός ο Θεός ημών εγγύς εστι και θέλει θεραπεύσαι ημάς. Μη ουν καταφρονήσωμεν»  Πραγματικά, η ταπεινοφροσύνη, επιτρέπει στον άνθρωπο να λάβει τη συγχώρηση όλων των παραπτωμάτων του, να καθαριστεί απ’ όλες τις αμαρτίες του και ν' απελευθερωθεί απ’ όλα τα πάθη του . Γι' αυτό το λόγο ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ) γράφει: «Ίνα μη πολλά λέγω [...] κυρίως πάντων των προειρημένων παθών αναιρέτις εστίν η ταπεινοφροσύνη— ην οι κτησάμενοι πάντα νενικήκασι». Χωρίς την ταπείνωση ο άνθρωπος δεν μπορεί να νικήσει κανένα από αυτά . Και προφανώς δεν μπορεί να υποκρίνεται ότι φθάνει την καθαρότητα .

Η ταπεινοφροσύνη εμφανίζεται ως η μόνη αρετή που δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να νικήσει το διάβολο και τους δαίμονες στα πλαίσια του πνευματικού αγώνα]. Πράγματι, είναι η μόνη αρετή που δεν μπορούν να μιμηθούν . Σύμφωνα με ένα απόφθεγμα, κάποιος δαίμονας λέγει στον Αγιο Μακάριο: «Όσα έχετε, και ημείς έχομεν μόνη τη ταπεινοφροσύνη διαφέρετε ημών» . Να γιατί είναι δυνατόν να θεωρηθεί ως η μοναδική αρετή που σώζει τον άνθρωπο . Δι’ αυτής ο άνθρωπος μπορεί να διαλύσει όλες τις παγίδες και τις πανουργίες των δαιμόνων, ν' αντιμετωπίσει αποτελεσματικά το σύνολο των πειρασμών και ν' ανταπεξέλθει νικηφόρα σ' όλες τις επιθέσεις του εχθρού. Λέγει ο Αββάς Αντώνιος: «Είδον πάσας τας παγίδας του εχθρού ηπλωμένας επί της γης— και στενάξας είπον: "Τίς άρα παρέρχεται ταύτας"; Και ήκουσα φωνής λεγούσης μοι: "Η ταπεινοφροσύνη"» . Ο Αγιος Ιωάννης Σιναΐτης (Κλίμαξ), δίνοντας στους λόγους του Ψαλμωδού τη συγκεκριμένη σημασία, υπογραμμίζει με τον ίδιο τρόπο την προστατευτική ισχύ της ταπείνωσης: «Ταπεινοφροσύνη εστί, "πύργος ισχύος από προσώπου εχθρού" (Ψαλμ. 60, 4). "Ουκ ωφελήσει εχθρός εν αυτώ, και υιός, μάλλον δε λογισμός ανομίας ου προσθήσει του κακώσαι αυτόν— και συγκόψει από προσώπου αυτού τους εχθρούς αυτού, και τους μισούντας αυτόν τροπώσεται" (Ψαλμ. 88, 23-24)». Παρόμοια ομιλεί ένας άλλος Πατέρας: Αν είμαστε ταπεινοί, ο Κύριος θ' απομακρύνει τον εχθρό από εμάς και θα μας βοηθάει σε κάθε περίσταση να σώζουμε την ψυχή μας . Και ο Αγιος Δωρόθεος (Διδασκαλία) διαβεβαιώνει: «Από παντός πάθους, από παντός πειρασμού σκεπάζει η ταπείνωσις την ψυχήν. [...]. Τω όντι ουδέν ισχυρότερον της ταπεινοφροσύνης, ουδέν περιγίνεται αυτής». «Ου πίπτει ταπείνωσις, αλλά από πτώσεως εγείρει τους έχονταςαυτήν» διαπιστώνει ο Αγιος Βαρσανούφιος (Επιστολή). 
Η ταπεινοφροσύνη δίνει στον άνθρωπο τη δυνατότητα να γίνεται άφοβος, ατρόμητος, ατάραχος και να βιώνει την εσωτερική ειρήνη: όλ' αυτά οφείλονται στο γεγονός ότι τον καθαρίζει από κάθε πάθος, τον προφυλάσσει απ’ όλες τις επιθέσεις του εχθρού, του παρέχει «ισχυρότητα καρδίας» και «ός τις υποτάξει εαυτόν τω Θεώ εγγύς εστι του υποταγήναι αυτώ τα πάντα». Έτσι ο Αγιος Ισαάκ ο Σύρος (Λόγος) γράφει: «Εν ταπεινόφρονι ποτέ ουκ έστι κατέπειξις, [Σ.τ.μ.: Βίαιη ενέργεια, βεβιασμένη κίνηση] και ταχύτης και σύγχυσις, ουδέ νοήματα θερμά και κούφα— αλλ' εν παντί καιρώ εν αναπαύσει εστί καταλύων. Εάν κολληθή ο ουρανός τη γη, ο ταπεινόφρων ου θροείται [Σ.τ.μ.: 8εν πτοείται, δεν φοβάται, δεν τρομάζει]. Ουχί πας ησύχιος ταπεινόφρων— έκαστος δε ταπεινόφρων και ησύχιος [...]. Ο ταπεινόφρων εν παντί καιρώ εν αναπαύσει εστίν, ότι ουκ έστι τι κινούν ή τι θροούν την διάνοιαν αυτού». Η ταπείνωση επιτρέπει στον άνθρωπο να ενεργεί, [Σ.τ.μ.: Να επιχειρεί, να προσπαθεί, να δοκιμάζει] χωρίς να επηρεάζεται από τις λύπες ή τα βάρη που εμφανίζονται στην πορεία του.

Κατ' αυτό τον τρόπο η ταπεινοφροσύνη παρουσιάζεται ως μητέρα της απάθειας, («με την ταπείνωση πετυχαίνεται η ουράνια και αγγελική απάθεια»)]. Η τελευταία, όπως θα δούμε, δεν είναι μόνο η απουσία του πάθους, αλλά και η απόκτηση του συνόλου των αρετών. Άρα, η ταπεινοφροσύνη είδαμε ότι είναι η προϋπόθεση όλων των αρετών, αυτό που τις κάνει να είναι πραγματικά αρετές— και μάλιστα δεν αποτελεί μόνο τη βάση, αλλά, -μαζί με την αγάπη-, συνιστά και την κορωνίδα της πνευματικής οικοδομής. Μπορούμε να πούμε ότι ταυτόχρονα προϋποθέτει και συνεπάγεται όλες τις αρετές. Η επιτέλεση των εντολών είναι η ταπείνωση, που αποτελεί τον τόπο ανάπαυσης του Θεού (πρβλ. Ησ. 66, 2)— όποιος πετυχαίνει στην ταπείνωση τηρεί όλες τις εντολές , γράφει ο Αββάς Θεόδωρος. Ο Αγιος Ισαάκ ο Σύρος (Λόγος) επισημαίνει ότι «η αρετή συγκλείει εν αυτή πάντα», «δια τούτο ου δύναταί τις έκαστον άνθρωπον, ως έτυχε, λογίσασθαι ταπεινόφρονα»: στον τέλειο βαθμό της, ταπεινοφροσύνη είναι η αρετή [Σ.τ.μ.: «Δύναμιν μυστικήν» χαρακτηρίζει στο συγκεκριμένο χωρίο την ταπείνωση ο Αγιος Ισαάκ] «ην μετά την τελείωσιν της πολιτείας απάσης υποδέχονται οι τέλειοι άγιοι» μόνο. «Και ου δίδοται αύτη [Σ.τ.μ.: Και πάλι αναφέρεται στην ταπείνωση ως δύναμη] ει μη τοις τελείοις μόνοις εν αρετή, δια της δυνάμεως της χάριτος».
Θεραπεύοντας τον άνθρωπο από το σύνολο των παθών του και περικλείοντας όλες τις αρετές, η ταπεινοφροσύνη του παρέχει τη δυνατότητα ν' ανακτήσει την αρχική του φύση και να ξαναγίνει αληθινά άνθρωπος. Όπως λέγει ο Αγιος Δωρόθεος Γάζης (Διδασκαλία), του επιτρέπει «αναλαβέσθαι εαυτόν και επανελθείν εις το κατά φύσιν». Και συνεπώς, του παρέχει τη δυνατότητα να ξαναβρεί την υγεία του. Ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (Φιλιππήσιοι ομιλία) διαπιστώνει ότι η ταπείνωση καθιστά την ψυχή υγιά.

Κατ' αυτό τον τρόπο η ταπεινοφροσύνη εμφανίζεται ως «μήτηρ καί ρίζα και τροφός και υπόθεσις  και σύνδεσμος των αγαθών» . Όπως ήδη έχουμε δει, δεν αποτελεί μόνο πηγή της εσωτερικής ειρήνης, αλλά και της αληθινής ζωής, της πνευματικής χαράς, σε αντίθεση με την έπαρση και την υπεροψία που ήταν η αιτία του θανάτου και της στέρησης της αυθεντικής τέρψης. Ανάγει τον άνθρωπο στην αγάπη, την κορυφή της πράξεως,όπως θα δούμε. Αποτελεί καθοριστικής σημασίας προϋπόθεση για την είσοδο του ανθρώπου στην πνευματική γνώση .Ο Αγιος Ισαάκ ο Σύρος (Λόγος) γράφει: όποιος αποκτά την τέλεια ταπείνωση έχει εισέλθει «εις τα μυστήρια πασών των φύσεων των πνευματικών, και τέλειος ων εν τη σοφία απάσης της κτίσεως εν πάση ακριβεία, αυτός [...] εαυτόν λογίζεται γινώσκοντα μηδέ εν. [...]. Τούτο έστι το ρηθέν εν τη Θεία Γραφή [...], ότι τα μυστήρια τοις ταπεινόφροσιν αποκαλύπτονται. Τούτου δε του Πνεύματος των αποκαλύψεων, και δεικνύοντος τα μυστήρια, αξιούνται οι ταπεινόφρονες δέξασθαι ένδον αυτών. Και δια τούτο ερρέθη υπό τινων αγίων, ότι η ταπείνωσις εν ταις θείαις θεωρίαις τελειοί την ψυχήν». Η ταπεινοφροσύνη επιτρέπει λοιπόν στον άνθρωπο να αποκτήσει εμπειρία του άρρητου φωτός, το οποίο τον κάνει μέτοχο της θείας δόξας. Γι' αυτό το λόγο, ακολουθώντας τον Σολομώντα που βεβαιώνει: «Τους ταπεινόφρονας ερείδει δόξη Κύριος» (Παροιμ. 29, 23), ο Αγιος Ισαάκ ο Σύρος (Λόγος) συμβουλεύει: «Εξευτέλισον σεαυτόν, και όψει την δόξαν του Θεού εν σεαυτώ. Όπου γαρ βλαστάνει η ταπείνωσις, εκεί η του Θεού δόξα βρύει». Είναι ένα επακόλουθο της υπόσχεσης του Χριστού: «Όστις ταπεινώσει εαυτόν υψωθήσεται» (Ματθ. 23, 12). Αν τα αποτελέσματα της ταπείνωσης είναι τόσο σημαντικά, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι αποτελεί μια από τις κύριες πηγές από την οποία ο άνθρωπος λαμβάνει τη θεία χάρη . Αντίθετα η οίηση και η έπαρση αποτελούν μια από τις βασικές αιτίες στέρησής της. Έτσι ο Ψαλμωδός διαπιστώνει: «Καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην ο Θεός ουκ εξουδενώσει» [Σ.τ.μ.: Ψαλμ. 50, 19], ενώ ο ίδιος ο Θεός ομιλεί με το στόμα του Ησαΐα: «επί τίνα επιβλέψω αλλ' ή επί τον ταπεινόν» (Ησ. 66, 2). «Ο Θεός [...] ταπεινοίς δίδωσι χάριν», διδάσκουν οι Αγιοι Απόστολοι Πέτρος (Α' Πέτρ. 5, 5) και Ιάκωβος (Ιακ. 4, 6), ακολουθώντας το συγγραφέα του Βιβλίου των Παροιμιών (Παροιμ. 3, 34). Οι αρετές, όπως είδαμε, αποκτούν αξία με την ταπεινοφροσύνη, με αποτέλεσμα ο Αγιος Ισαάκ ο Σύρος (Λόγος) χωρίς δισταγμό να λέγει: «Τη ταπεινώσει δίδοται η χάρις» και ότι «προ της χάριτος, τρέχει η ταπείνωσις». Αυτό εξηγείται ιδιαίτερα από το γεγονός ότι η ταπεινοφροσύνη συνιστά εκ μέρους του ανθρώπου αναγνώριση της αδυναμίας και της ανεπάρκειάς του αφενός και της παντοδυναμίας του Θεού αφετέρου. Με την ταπείνωση, ο άνθρωπος παραιτείται από το «ίδιον θέλημα» και γίνεται μ' αυτό τον τρόπο εντελώς διαπερατός στην ενέργεια της θείας χάρης— παύει να μένει προσκολλημένος στον εαυτό του και ανοίγεται στή χάρη που αιτείται με την προσευχή του και για την οποία αγωνίζεται να αποδεικνύεται άξιος με την εφαρμογή των θείων εντολών. Αυτή τη σημασία έχει και ο λόγος του Αγίου Μακαρίου: «Έθος τη φιλοθέω ψυχή, κάν παντα τα της αρετής αγαθά πράξειεν, ουδέν εαυτή, αλλά τω Θεώ έκαστα επιγράφειν— ταύτη τοι και ο Θεός πάλιν τη υγιεί ταύτης και ορθή συνέσει και γνώσει προσχών, τουναντίον εκείνη πάντα λογίζεται» .Εξαιτίας του τελευταίου τούτου λόγου, η ταπεινοφροσύνη, -σε συνδυασμό με την αγάπη-, εμφανίζεται ως η αρετή που ενώνει στο μέγιστο βαθμό τον άνθρωπο με το Θεό .

(Απόσπασμα από το βιβλίο «Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ Τ Ν ΠΝΕΥΜΑΤΙΚ Ν ΝΟΣΗΜΑΤ Ν:
Εισαγωγή στην ασκητική παράδοση της Ορθοδόξου Εκκλησίας», JEAN CLAUDE LARCHET

πηγή :Καλωσήλθατε ::: Alopsis :::

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...