/*--

Παρασκευή, 20 Δεκεμβρίου 2013

Τί σημαίνει ὁ κυκλικὸς χορὸς τοῦ γάμου, γνωστὸς μὲ τὸ ὄνομα· «Ἡσαία χόρευε ....…»

   
Κατὰ τὴν τέλεση τῆς ἱερολογίας τοῦ γάμου, μετὰ τὴν εὐλογία καὶ τὴν προσφορὰ τοῦ κοινοῦ ποτηρίου, γίνεται ὁ χορὸς τοῦ Ἡσαΐα γύρω ἀπὸ τὸ τραπέζι, ποὺ ὡς γνωστὸν ἐπέχει τὴ θέση τῆς Ἁγίας Τραπέζης. Παρόμοιος χορὸς ἀπαντᾶται στὴ λειτουργική μας Παράδοση καὶ κατὰ τὶς χειροτονίες καὶ τῶν τριῶν βαθμῶν τῆς ἱερωσύνης, δηλ. τοῦ διακόνου, πρεσβυτέρου καὶ ἐπισκόπου. Κατὰ τὴν ἀκολουθία τοῦ γάμου καὶ κατὰ τὸν χορὸ τοῦ Ἡσαΐα προηγεῖται ὁ ἱερέας βαστώντας στὰ χέρια του τὸ Εὐαγγέλιο καὶ δηλώνοντας διὰ τοῦ συμβόλου αὐτοῦ τὴν πορεία ποὺ καλοῦνται νὰ διανύσουν οἱ νεόνυμφοι, ποὺ εἶναι πορεία μὲ γνώμονα καὶ φαροδείκτη τὸν Χριστό μας.


Ὁ κυκλικὸς χορὸς ἀποτελεῖ ἔκφραση χαρᾶς καὶ εὐφροσύνης τῶν νεονύμφων καὶ ὅλης τῆς χριστιανικῆς κοινότητας. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ σ’ αὐτὴ τὴ χαρὰ ἀπαραιτήτως συμμετέχει ἐνεργὰ καὶ μάλιστα σὲ πρώτη θέση ὁ ἱερέας, γιὰ νὰ δείξει τὸν τρόπο τῆς πραγματικῆς πανηγυρικῆς ἀτμόσφαιρας τοῦ μυστηρίου τοῦ γάμου μέσα στὴν Ἐκκλησία. Κατὰ τὸν π. Κων/νο Καλλίνικο ὁ χορὸς ἀποτελεῖ «ζωηρὰν ἔκφρασιν πνευματικῆς ἀγαλλιάσεως ἐπὶ τῇ ἄνωθεν ἐκχυθείσῃ θείᾳ δωρεᾷ»1.

Ἕνας ἄλλος συμβολισμὸς τῶν τριῶν κύκλων κατὰ τὸ μυστήριο τοῦ γάμου γύρω ἀπὸ τὸ τραπέζι συμβολίζει τὴν πορεία πρὸς τὴν αἰωνιότητα καὶ πρὸς τὴν ἀτελεύτητη χαρὰ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Ὁ Ἅγιος Συμεὼν Θεσσαλονίκης ἀναφέρει σχετικά: «Καὶ εὐθὺς λαμβάνων (ὁ ἱερεὺς) αὐτοὺς (τοὺς νεονύμφους) ἐκ τῶν χειρῶν, ὡς πρὸς τὸ θυσιαστήριον ἄγει καὶ χορείαν ποιούμενος, ᾄδει μετὰ τῶν ψαλλόντων ἐν Χριστῷ εὐφραινόμενος τὸ «Ἅγιοι Μάρτυρες», ὡς ἐπὶ χειροτονίᾳ καὶ τὸ «Δόξα σοι» φησὶ «Χριστὲ ὁ Θεός, ἀποστόλων καύχημα». Κοινωνοὶ γὰρ Χριστοῦ καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ οἱ εὐσεβῶς καὶ σωφρόνως ζήσαντες καὶ ὅτι οὐ σαρκὶ μόνον ἀλλὰ ψυχῇ μᾶλλον χρὴ συνάπτεσθαι διά τε τῆς ὀρθῆς ἡμῶν πίστεως καὶ τῶν τῆς εὐσεβείας θεοφιλῶν ἔργων, ἵνα καὶ ἀληθὴς ᾖ συζυγία καὶ γάμος ἀμίαντος καὶ κοινωνοὶ ὦσι Χριστοῦ καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ»2.

Γιὰ τὸν χορὸ τοῦ Ἡσαΐα στὸ γάμο ἀναφέρει πολὺ χαρακτηριστικὰ ὁ π. Κων/νος Καλλίνικος: «Ἡ στιγμὴ αὕτη εἶναι ἐπισημοτάτη. Διότι οὐ μόνον διαλαλεῖ μὲ τὸν παραστατικώτερον τρόπον τὴν πνευματικὴν καὶ οὐράνιον ἐπιθυμίαν ἐπὶ τῇ τελουμένῃ μυστικῇ συμμίξει τῶν ψυχῶν καὶ τὸν σκοπὸν τοῦ χριστιανικοῦ γάμου, ἐρχομένου ἑκάστοτε ὅπως διὰ τῆς μορφώσεως νέων ἀδελφῶν τοῦ Χριστοῦ συνεχίσῃ ἐπὶ γῆς τὸ ἀπολυτρωτικὸν μυστήριον τοῦ Ἐμμανουήλ, οὐ μόνον διδάσκει ὅτι ὑπάρχει καὶ ἐν αὐτῷ ἔτι τῷ γάμῳ, χριστιανικῶς λαμβανομένῳ, παρθενία καὶ ἐγκράτεια, καίτοι ὑπὸ ἄλλην ἔννοιαν, ἡ δὲ χριστιανικὴ παστὰς ἔχει διαγεγραμμένον σκοπόν, ἀλλὰ καὶ ἐπιθέτει τὴν νομικὴν σφραγῖδα ἐπὶ τοῦ συνοικεσίου ἀμετάθετον καὶ ἀπαράγραπτον. Ἀληθῶς· ἐὰν πάντα τὰ προηγηθέντα λάβωσι χώραν, χωρὶς ἀκόμη νὰ κυκλωθῇ τὸ δισκέλιον (=τραπέζι) τρίς, τὸ νομικῶς ἔγκυρον τοῦ γάμου δύναται νὰ προσβληθῇ. Ἀλλ’ ἀφ’ ἧς ἐψάλη τὸ «Ἡσαΐα», ἡ ἕνωσις κατησφαλίσθη ἀπόρθητος»3.

Ἡ Ἐπιλογὴ τῶν Παρανύμφων (κουμπάρων)

Ὁ θεσμὸς τοῦ παρανύμφου εἶναι πολὺ παλαιὸς καὶ ἐπικράτησε μέχρι τῶν ἡμερῶν μας στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία. Οἱ παράνυμφοι, οἱ παραστᾶτες δηλαδὴ τοῦ μυστηρίου τοῦ γάμου, εἶναι οἱ ἐγγυητὲς τῆς ἑνότητας τοῦ νέου ζευγαριοῦ ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἁγίας Του Ἐκκλησίας. Οἱ παράνυμφοι εἶναι θὰ λέγαμε κατὰ κάποιο τρόπο οἱ πνευματικοὶ ἀδελφοὶ ποὺ φροντίζουν, ἀγωνιοῦν καὶ προσεύχονται γιὰ τὴ στερέωση τοῦ νέου ζεύγους ποὺ μὲ τὴν ἱερολογία τοῦ γάμου ἀνοίγει τὴ δική τους κατ’ οἶκον Ἐκκλησία.

Οἱ παράνυμφοι ὀφείλουν νὰ εἶναι ἄνθρωποι πνευματικοί. Νὰ ἔχουν πνευματικὸ πατέρα, δηλ. ἐξομολόγο, καὶ νὰ ἐγγυῶνται μὲ τὴν συμπεριφορά τους, τὴν ἀγάπη πρὸς τὸ Θεὸ καὶ τὸν συνάνθρωπο. Ὡς ἐκ τούτου οἱ παράνυμφοι ὀφείλουν πρωτίστως πνευματικὰ νὰ βοηθοῦν τὸ ζεῦγος καὶ δευτερευόντως μὲ ὑλικὰ μέσα. Σήμερα ἄλλωστε ὑπάρχει μεγαλύτερη ἀνάγκη πνευματικῆς στήριξης στὰ νέα ζευγάρια. Ἰδιαίτερη προσοχὴ ὀφείλουν οἱ παράνυμφοι νὰ ἐπιδεικνύουν καὶ στὴν ἐξωτερική τους ἐμφάνιση κατὰ τὴν ὥρα τῆς παραστάσεώς τους κατὰ τὴν ἱερολογία τοῦ μυστηρίου. Τὸ ντύσιμο μαρτυρεῖ πολλὲς φορὲς τὸν ἐσωτερικό μας κόσμο. Κατὰ τὴν ἱερολογία τοῦ μυστηρίου τοῦ γάμου ὀφείλουν ἰδιαιτέρως οἱ γυναῖκες παράνυμφοι νὰ προσέχουν τὴν ἐνδυμασία τους. Κι ἀκόμη ἡ προσοχὴ καὶ ἡ παρακολούθηση τῶν τελουμένων δηλώνει ἐκ μέρους των, ἀνθρώπους ποὺ γνωρίζουν καὶ συναισθάνονται τὴν ἱερότητα τοῦ χώρου τοῦ ναοῦ κι ἀκόμη ὅτι ἐνσυνειδήτως ἀποφάσισαν νὰ ἐπωμισθοῦν τὴ διακονία τους στὸ ρόλο τοῦ παρανύμφου.

Οἱ παράνυμφοι ὀφείλουν νὰ βαστοῦν κατὰ τὴν ὥρα τελέσεως τοῦ μυστηρίου τοῦ γάμου ἀναμμένες λευκὲς λαμπάδες. Οἱ λευκὲς λαμπάδες συμβολίζουν τὴν ἁγνότητα καὶ καθαρότητα τοῦ ζεύγους γιὰ τὸ ὁποῖο τελεῖται ἡ ἱερολογία τοῦ γάμου. Ὡς ἐπίσης καὶ τὴν ἁγιότητα καὶ τὴν πίστη τῶν ἰδίων τῶν παρανύμφων ποὺ γίνονται μάρτυρες τοῦ ἱεροῦ μυστηρίου τοῦ γάμου. Τὸ ἔργο τῶν παρανύμφων εἶναι διακονικὸ καὶ δὲν ἔχει νὰ κάνει μὲ ὑποχρέωση. Διακονία σημαίνει θυσία, προσφορά, ἐκδηλώσεις ἀγάπης. Οἱ παράνυμφοι γίνονται θυσιαστικοὶ διάκονοι τοῦ μυστηρίου τοῦ γάμου.

Ἡ ἐπιλογὴ τῶν παρανύμφων θὰ πρέπει νὰ ἀπασχολήσει τοὺς μελλόνυμφους πολὺ καιρὸ πρὶν τὸ γάμο τους. Εἴθισται, κατὰ τὴν ἄγραφη, ἀλλὰ ζῶσα παράδοση, παράνυμφος νὰ γίνεται ὁ ἀνάδοχος τοῦ μελλονύμφου. Ὡστόσο, αὐτὴ ἡ παράδοση τείνει νὰ ξεχασθεῖ. Ἔχει ὅμως μεγάλη σημασία ὁ ἀνάδοχος ποὺ ἦταν μάρτυρας τῆς βαπτίσεως καὶ ἔγινε κατὰ κάποιο τρόπο πνευματικὸς πατέρας καὶ καθοδηγητὴς καθ’ ὅλη τὴν πορεία τῆς ἐνηλικίωσης τοῦ μελλονύμφου νὰ γίνεται καὶ κουμπάρος. Αὐτὴ ἡ παράδοση κρύβει μέσα της τὴν ἀξία τῆς παρουσίας τοῦ ἀναδόχου. Φανερώνει δὲ τὸ πῶς ἡ Ἐκκλησία ἀπὸ πολὺ νωρὶς, θε-σπίζοντας ἀπαραίτητη τὴν παρουσία τῶν ἀναδόχων καὶ κουμπάρων στὰ ἀντίστοιχα μυστήρια βάπτισης καὶ γάμου, δείχνει πόσο σημαντικὸ εἶναι στὴ ζωὴ τοῦ ζευγαριοῦ ἡ παρουσία αὐτῶν τῶν πνευματικῶν καθοδηγητῶν παρανύμφων ποὺ θὰ βοηθοῦν ἀνὰ πᾶσα στιγμὴ στὶς δυσκολίες τῆς ζωῆς, θὰ συμβουλεύουν χωρὶς ὑστεροβουλίες καὶ δόλο, «θὰ χαίρουν μετὰ χαιρόντων, καὶ θὰ κλαίουν μετὰ κλαιόντων».

Σὲ περίπτωση ποὺ ζοῦν ἀκόμη οἱ ἀνάδοχοι τῶν μελλονύμφων μποροῦν νὰ προταθοῦν νὰ γίνουν παράνυμφοι κατὰ τὸ γάμο. Σὲ ἀντίθετη περίπτωση ποὺ δὲν ὑπάρχει τέτοια ἐπιθυμία θεωρεῖται φρόνιμο νὰ λαμβάνεται ἡ εὐχή τους, καὶ μὲ ἐξηγήσεις ὅτι ἡ ἐπιλογὴ γιὰ ἄλλους κουμπάρους δὲν σημαίνει ἀπόρριψη αὐτῶν. Ὅλα στὴ ζωή μας πρέπει νὰ γίνονται «κατὰ εὐσχημόνως καὶ κατὰ τάξιν» σύμφωνα μὲ τὴν ἐντολὴ τοῦ ἀποστόλου Παύλου. Τέλος, ὅποια κι ἂν εἶναι ἡ ἀπόφαση γιὰ ἐπιλογὴ ἄλλων παρανύμφων συνεπάγεται ὅτι κεκλημένοι στὸ γάμο θὰ εἶναι ἀπαραιτήτως ἀμφότεροι οἱ ἀνάδοχοι τῶν μελλονύμφων. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ ἡ παρουσία τῶν παρανύμφων στὸ μυστήριο τοῦ γάμου δὲν εἶναι μιὰ ἁπλὴ ὑπόθεση. Εἶναι πολὺ σημαντικὸ ὁ παράνυμφος νὰ ξαναβρεῖ τὴ χαμένη του θέση στὸ γάμο.

Σήμερα, τὰ κριτήρια ἐπιλογῆς τοῦ κουμπάρου στὸ γάμο τείνουν νὰ εἶναι μόνο ἐπιφανειακὰ καὶ ὄχι πνευματικά! Κάποιοι μελλόνυμφοι προτιμοῦν ὁ κουμπάρος ἢ ἡ κουμπάρα τους νὰ εἶναι κάποιος φίλος ἢ φίλη τῆς ἡλικίας τους, κάποιοι ἄλλοι προσέχουν ἰδιαίτερα νὰ κάνουν κουμπάρους κάποιους σπουδαίους καὶ ἐπιφανεῖς προκειμένου νὰ προβληθοῦν ὡς ἀνώτερη κάστα τῆς κοινωνίας, ἄλλοι προσέχουν οἱ κουμπάροι τους νὰ ἔχουν εὗρος οἰκονομικὸ, γιὰ νὰ πετύχουν κάποια μεγάλα δῶρα, ἄλλοι πάλι ἐπιλέγουν πρόσωπα ἐργοδοτῶν τους, προκειμένου νὰ ἐξασφαλίσουν μιὰ καλὴ κουμπαριά, ὅπως λέει ὁ ἁπλὸς λαός μας, γιὰ νὰ διασφαλίσουν τὴ θέση τῆς ἐργασίας των καὶ ἄλλοι πάλι γιὰ ἄλλους ποικίλους λόγους. Ὅλες οἱ παραπάνω περιπτώσεις ἐπιλογῆς κουμπάρων ἐκ μέρους τῶν μελλονύμφων φανερώνουν τὴ ρηχότητα τῆς ἐπιλογῆς μας.

Μιὰ καλὴ κουμπαριὰ δὲν ἔχει σχέση μὲ ἐπιφάνειες καὶ κοσμικότητες. Ἡ ἐπιλογὴ τῶν κουμπάρων θὰ πρέπει νὰ γίνεται μὲ κριτήρια:

Α) Νὰ εἶναι χριστιανὸς ὀρθόδοξος. Στὸ κριτήριο αὐτὸ πρέπει νὰ γνωρίζουμε ὅτι κουμπάροι δὲν μποροῦν νὰ γίνουν ὅλοι οἱ αἱρετικοὶ καὶ σχισματικοί, ἐκεῖνοι ποὺ ζοῦν ἔκλυτο βίο καὶ δὲν συμμετέχουν στὰ ἱερὰ μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας, ἐκεῖνοι ποὺ ὑπέπεσαν σὲ βαριὰ ἁμαρτήματα, ὅπως γιὰ παράδειγμα φόνο, ἀκόμη ἐκεῖνοι ποὺ ἀρνοῦνται πεισματικὰ τὰ ἱερὰ μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας. Στὴν κατηγορία αὐτὴ ἐντάσσονται καὶ ὅσοι ἔχουν τελέσει μόνο πολιτικὸ γάμο καὶ φυσικὰ δὲν τέλεσαν τὸν Ὀρθόδοξο. Ἐπίσης ὁ/ἡ παράνυμφος δὲν μπορεῖ σὲ περίπτωση διαζυγίου του νὰ λάβει ὡς γυναῖκα ἢ ἄνδρα του τὴν κουμπάρα ἢ τὸν κουμπάρο του, δὲν μπορεῖ νὰ νυμφευθεῖ ἢ ὑπανδρευθεῖ τὰ παιδιὰ τῶν κουμπάρων του. Αὐτὸ καὶ μόνο δείχνει τὴ θέση τῶν κουμπάρων στὸ χτίσιμο τοῦ νέου σας σπιτικοῦ. Οἱ κουμπάροι παίζουν πολὺ σημαντικὸ καὶ καθοριστικὸ ρόλο στὴ θεμελίωση τῆς εὐτυχίας σας. Σᾶς βοηθοῦν πνευματικὰ καὶ σᾶς στηρίζουν μὲ τὸν ἄρρηκτο δεσμὸ φιλίας ποὺ προκύπτει μὲ τὴν κουμπαριά σας. Κάποιες ἀκόμη φορὲς ἐπιπλήττουν καὶ συμβουλεύουν γιὰ τὴν ὀρθοδόμηση σὲ περιπτώσεις λοξοδρόμησης ἀπὸ τὸν δρόμο τοῦ Θεοῦ.

Β) Καλὸς κουμπάρος εἶναι ἐκεῖνος ποὺ στέκεται δίπλα στὸ ζευγάρι, συμπάσχει καὶ συμπονεῖ, συγχαίρει στὴ χαρὰ καὶ παρηγορεῖ στὴ θλίψη. Κριτήρια ἀξιότητας γιὰ τοὺς κουμπάρους δὲν εἶναι τὰ πλούσια δῶρα ἢ ὁτιδήποτε ἄλλο προκύπτει ἀπ’ αὐτὴ τὴ σχέση καὶ ποὺ φυσικὰ δὲν ἔχει σχέση μὲ πνευματικὰ κριτήρια. Καλὸς κουμπάρος ἢ κουμπάρα εἶναι πρωτίστως ἐκεῖνοι ποὺ συμμετέχουν στὰ μυστήρια τῆς Ἐκκλησίας, δηλαδὴ ἐκκλησιάζονται τοὐλάχιστον κάθε Κυριακή, ἐξομολογοῦνται καὶ κοινωνοῦν τῶν ἀχράντων μυστηρίων καὶ φυσικὰ νὰ ἔχουν στὴ ζωή τους φόβο Θεοῦ, δηλ. νὰ σέβονται τὰ Θεῖα καὶ νὰ μὴν βλασφημοῦν. Μὲ ὅλα τὰ παραπάνω πιστεύουμε ὅτι σκιαγραφήσαμε τὴ φιγούρα τῶν ἀξίων κουμπάρων.

Κατὰ ἄγραφη καὶ πάλι παράδοση ὁ/ἡ κουμπάρος ἀναλαμβάνει κάποια ἔξοδα ὅπως: ἀγοράζει τὶς λαμπάδες τοῦ γάμου, τὰ στέφανα καὶ τακτοποιεῖ τὶς ὑποχρεώσεις ποὺ ἔχει ὁ κάθε πιστὸς ἀπέναντι στὰ ἔξοδα τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ προσωπικοῦ αὐτοῦ, τὰ γνωστὰ μὲ τὴν ὀνομασία «φιλότιμα». Κάποιοι μελλόνυμφοι ἀπαιτοῦν καὶ περισσότερα πράγματα ἀπὸ τοὺς κουμπάρους. Νομίζω καὶ φρονῶ ταπεινὰ ὁ/ἡ κουμπάρος εἶναι καλύτερα νὰ πληρεῖ ὅλα τὰ παραπάνω πνευματικὰ κριτήρια καὶ ἂς μὴν μᾶς κάνει πολλὰ δῶρα. Περισσότερο κοστίζουν τὰ πνευματικὰ δῶρα ἀπὸ τὰ φθαρτά. Τὸ ἂν ἀκόμη συμμετέχουν οἱ κουμπάροι στὴν ἀγορὰ ποτηριοῦ καὶ δίσκου, στὰ χαλιὰ καὶ στοὺς διαδρόμους, στὰ ἄνθη καὶ στὶς μπομπονιέρες, στὴ δεξίωση καὶ ὁπουδήποτε ἀλλοῦ, μᾶς θυμίζει ἡ ὅλη ὑπόθεση ἐμπορικὴ συναλλαγὴ καὶ κάτι δὲν πάει καλά… Δὲν θὰ πρέπει ὅλες τὶς τυχὸν δικές μας ἐπιθυμίες, ποὺ μπορεῖ ὡστόσο νὰ εἶναι καὶ τραβηγμένες καὶ πιθανὸν ἐξεζητημένες, νὰ τὶς πληρώσουν οἱ κουμπάροι μας. Ἡ ἁπλότητα στὸ γάμο ἔχει τὴν ἀξία καὶ τὴ σημασία της.
;
Τὶ κάνει ὁ/ἡ παράνυμφος κατὰ τὸ μυστήριο τοῦ γάμου?

Στὸ γάμο ἀπαραιτήτως πρέπει νὰ ὑπάρχει ἕνας κουμπάρος, ἄνδρας ἢ γυναῖκα. Μπορεῖ ὡστόσο νὰ εἶναι καὶ ἕνα ἀνδρόγυνο. Μπορεῖ νὰ εἶναι οἱ δύο ἀνάδοχοι τῶν μελλονύμφων. Ὅταν εἶναι ἕνας ὁ κουμπάρος, τότε ἐξυπακούεται ὅτι αὐτὸς ὁ ἴδιος κάνει τὴν τριπλὴ ἀλλαγὴ τῶν δακτυλιδιῶν, κατὰ τὴν ἀκολουθία τοῦ ἀρραβῶνα, καὶ τὴν τριπλὴ ἐπὶ τῶν κεφαλῶν στέψη τῶν μελλονύμφων. Ἐπίσης ὁ παράνυμφος, βαστώντας τὶς ἄκρες τῶν στεφάνων γυρνάει μαζὶ μὲ τοὺς νεόνυμφους κατὰ τὸν χορὸ τοῦ Ἡσαΐα, ἐνῷ καθ’ ὅλη τὴν διάρκεια τῆς τελέσεως τοῦ γάμου βαστᾷ λαμπάδα ἀναμμένη4. Σὲ περίπτωση ποὺ κουμπάροι εἶναι δύο πρόσωπα, τότε ὁ ἕνας κάνει τὴν ἀλλαγὴ τῶν δακτυλιδίων καὶ ὁ ἄλλος τὰ στέφανα, ἐνῷ στὸν χορὸ τοῦ Ἡσαΐα συμμετέχουν καὶ οἱ δύο παράνυμφοι. Ἡ θέση τοῦ παρανύμφου εἶναι δίπλα στὸν μελλόνυμφο. Ἐνῷ ὅταν εἶναι δύο οἱ κουμπάροι ὁ ἕνας στέκεται δίπλα στὸν μελλόνυμφο καὶ ὁ ἄλλος στέκεται δίπλα στὴν μελλόνυμφο.

π. Θεμιστοκλῆ Χριστοδούλου, Δρ. Θ.

Σημειώσεις 

1 Πρωτ. Κ. Καλλινίκου, Ὁ χριστιανικὸς ναὸς καὶ τὰ τελούμενα ἐν αὐτῷ, ἔκδ. Γρηγόρη, Ἀθήνα 1969, Κεφ. 70ο, σσ. 515-516.
2 Διάλογος, κεφ. 282. Γιὰ περισσότερα βλέπε Ἰω.Φουντούλη, τ. Ε΄, ἐρώτ. 577, σ. 302-305 καὶ ἐρώτ. 581, σ. 319-321.
3 Πρωτ. Κ. Καλλινίκου, Ὁ Χριστιανικὸς ναὸς καὶ τὰ τελούμενα ἐν αὐτῷ, ἐκδ. Γρηγόρη, Ἀθήνα 1969, Κεφ. 70ο, σ. 515
4 Σὲ παλαιότερα λειτουργικὰ χειρόγραφα λαμπάδες βαστοῦσαν οἱ νεόνυμφοι

πηγή : «ΛΕΙΜΩΝΑΡΙΟΝ»,
Ἱερὰ Μητρόπολις Σερβίων & Κοζάνης

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...