/*--

Τρίτη, 22 Απριλίου 2014

ΜΙΚΡΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΝΟΝΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ

 
Ἀνάσταση! «Πάσχα Κυρίου Πάσχα… ἑορτῶν ἑορτή καί πανήγυρις πανηγύρεων». Ἡ πηγή τῆς ζωῆς καί τό θεμέλιο τῆς χριστιανικῆς πίστης, τό κέντρο τῆς ὀρθόδοξης λατρείας. Γιά καμιά ἄλλη γιορτή δέν ἔχουν γραφτεῖ τόσα πολλά στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία, ὅσα γιά τή γιορτή τούτη τῆς Ἀνάστασης. Ὑμνογραφία, λόγοι, κείμενα, «φιλολογία», βιβλία ὁλάκερα. Ἀνάμεσα σ’ ὅλα αὐτά ξεχωριστή θέση κατέχει στήν ἀναστάσιμη ἀκολουθία ἕνας ἀπό τούς πιό ἀριστουργηματικούς Κανόνες ὄλου τοῦ χρόνου: Ὁ Κανόνας τῆς Ἁγίας καί Μεγάλης Κυριακῆς τοῦ Πάσχα.


Ποιητής τοῦ κανόνα αὐτοῦ εἶναι ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός (Η΄ αἰώνας). Ὁ Δαμασκηνός εἶναι ἕνας ἀπό τούς πιό σπουδαίους ποιητές καί δογματικούς συγγραφεῖς τῆς Ἐκκλησίας. Θεωρεῖται μάλιστα ὁ εἰσηγητής τῶν Κανόνων. Μόνο στά λειτουργικά βιβλία περιέχονται 14 Κανόνες δικοί του, ἐνῶ ἔχει γράψει τουλάχιστο 90. Ἐπίσης θεωρεῖται ὡς κατεξοχήν συντάκτης τῆς Ὀκτώηχου, δηλ. τοῦ ὑμνογραφικοῦ μέρους τῆς Παρακλητικῆς, πού ἀναφέρεται στούς Ἑσπερινούς καί τούς Ὄρθρους τῶν Κυριακῶν.

Ὁ Κανόνας τῆς Ἀναστάσεως ἀποτελεῖται, ὅπως καί ὅλοι σχεδόν οἱ Κανόνες, ἀπό ὀκτώ ὠδές (α’ ὠδή μέχρι θ’, παραλείπεται ἡ β’ ὠδή καί ἔτσι ἔχουμε ὀκτώ). Κάθε ὠδή ἀρχίζει μέ τό τροπάριο, πού λέγεται «εἱρμός», πού σημαίνει δηλαδή ὅτι βάσει αὐτοῦ συντάσσονται ποιητικά καί ρυθμικά καί ἐκτελοῦνται μουσικά καί τά ὑπόλοιπα τροπάρια τῆς ὠδῆς, πού, στήν προκειμένη περίπτωση, εἶναι δυό ἤ τρία. Ἔτσι ἔχουμε στόν κανόνα αὐτό σύνολο ὀκτώ εἱρμούς καί δεκαεννέα τροπάρια.

Ὅπως εἶναι γνωστό, ψάλλεται στό λαμπροχαρμόσυνο ἦχο, τόν πρῶτο (ἧχος α΄), πού εἶναι «ὁ ἦχος ὅλων τῶν ἄλλων ἤχων ὁ λαμπρότερος... καθώς ἡ ἡμέρα τοῦ Πάσχα εἶναι... καί ἡ λαμπροτέρα ἡμέρα τῶν ἄλλων» (ἅγιος Νικόδημος Ἁγιορείτης). Ὁ Δαμασκηνός ἀντλεῖ τό θέμα του κυρίως ἀπό τό λόγο τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου «Λόγος εἰς τὸ ἅγιον Πάσχα», καθώς ἐπίσης καί ἀπό τήν Ἁγία Γραφή καί ἀπό τούς λόγους τῶν Πατέρων, ὅπως π.χ. τοῦ ἁγίου Ἰωάννη τοῦ Χρυσοστόμου. Μεγάλος δογματικός θεολόγος αὐτός ὁ ἴδιος καί μεγάλος ποιητής καί ὑμνογράφος μέ πολλή δεξιοτεχνία παρουσιάζει μέσα ἀπό τόν Κανόνα σταδιακά, βῆμα πρός βῆμα, τά μεγάλα νοήματα τῆς Ἀνάστασης τοῦ Χριστοῦ: τή σωτηρία, τή χαρά, τό φῶς, τή νίκη κατά τοῦ θανάτου καί τοῦ διαβόλου...

Μέσα στίς ὠδές του ὑποκρύπτονται οἱ βιβλικές ὠδές, τίς ὁποῖες καί προσαρμόζει στό γεγονός τῆς Ἀνάστασης τοῦ Χριστοῦ, ἔτσι πού νά φαίνεται ὅτι, ὅσα συνέβηκαν στήν ἐποχή τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ἦταν εἰκόνες καί τύποι καί σκιές τῆς Καινῆς Διαθήκης τοῦ Χριστοῦ, τῆς Ἀνάστασής του. Ἔτσι ἀπό τό πρῶτο κιόλας τροπάριο τοῦ Κανόνα, τόν εἱρμό τῆς α΄ ὠδῆς, βλέπουμε τόν ἱκανό αὐτό θεολόγο καί ποιητή νά χρησιμοποιεῖ ἀκριβῶς τά ἴδια τά λόγια τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου: «Ἀναστάσεως ἡμέρα λαμπρυνθῶμεν λαοί...» καί νά τά προσαρμόζει στήν α΄ βιβλική ὠδή, πού ἔχει σάν θέμα της τήν Ἔξοδο τῶν Ἑβραίων ἀπό τήν Αἴγυπτο, (διάβαση-Πάσχα). Μ’ ἕνα ἐντελῶς προσωπικό τρόπο μᾶς δίνει τό πρῶτο μεγάλο νόημα τοῦ κανόνα:

«Ἀναστάσεως ἡμέρα λαμπρυνθῶμεν λαοί,
Πάσχα Κυρίου Πάσχα.
Ἐκ γὰρ θανάτου πρὸς ζωὴν
Καὶ ἐκ γῆς πρὸς οὐρανὸν
Χριστὸς ὁ Θεὸς ἠμᾶς διεβίβασεν
Ἐπινίκιον ἄδοντας».

Ἡ μέρα τῆς Ἀνάστασης εἶναι μέρα λαμπρή, μέρα χαρᾶς γιά ὅλους τους λαούς εἶναι τό πραγματικό Πάσχα τοῦ Κυρίου. Εἶναι Πάσχα (διάβαση), γιατί μᾶς διαβίβασε ὁ Χριστός μέ τό θάνατο καί τήν Ἀνάστασή του ἀπό τό θάνατο στήν πραγματική ζωή, ἀπό τή γῆ μας ἀνέβασε στόν οὐρανό γι’ αὐτό καί ἐμεῖς ἄς τοῦ ψάλλουμε νικητήρια ἄσματα Ἀλλά, ἄν τό πρῶτο τροπάριο εἶναι ἡ βάση ὅλου τοῦ Κανόνα, αὐτό ὅμως πού καθιέρωσε τόν Κανόνα τοῦτο εἶναι τό συντομότατο, λυρικότατο καί συνάμα δογματικό τροπάριο τῆς γ΄ ὠδῆς, πού εἶναι γεμάτο ἀπό τό ἄπλετο φῶς καί τή χαρά τῆς Ἀνάστασης:

«Νῦν πάντα πεπλήρωται φωτός,
οὐρανός τε καί γῆ καὶ τὰ καταχθόνια.
Ἑορτάζετω γοῦν πᾶσα κτίσις τὴν ἔγερσιν
Χριστοῦ, ἐν ᾗ ἐστερέωται».

Τόσα πολλά μέσα σέ τόσες λίγες λέξεις. Ὅλα τά μέρη τοῦ κόσμου φωτισμένα. Οὐρανός καί γῆ καί ἀκόμη αὐτά τά καταχθόνια. Τό φῶς τῆς Ἀνάστασης εἶναι ἱκανό νά λάμψει παντοῦ, νά φωτίσει, νά διαλύσει κάθε σκοτάδι. Γι’ αὐτό, ἄς χαροῦν καί τά οὐράνια καί τά ἐπίγεια καί τά καταχθόνια. Ὅλη ἡ κτίση πού στερεώθηκε πάνω στό Χριστό καί τήν Ἀνάστασή του. Πιό πάνω εἴπαμε πώς μόνο αὐτοί οἱ λίγοι ἀλλά θαυμάσιοι στίχοι ἦταν ἀρκετοί νά καθιερώσουν ὅλο τόν Κανόνα στήν Ἀναστάσιμη ἀκολουθία. Ἀξίζει λοιπόν νά ἀναφέρουμε αὐτό πού διασώζει, σάν παράδοση, ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης. Εἶναι γνωστό ὅτι καί ὁ ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Μελωδός ἔγραψε Κανόνα τῆς λαμπροφόρου Ἀνάστασης τοῦ Κυρίου, σέ ἦχο δεύτερο, ὁ ὁποῖος καί σώζεται (ὅπως λέγει ὁ ἅγιος Νικόδημος) στή βιβλιοθήκη τῆς Μονῆς Βατοπαιδίου. 

Μία παράδοση τῶν ἱερῶν Πατέρων ἀναφέρει ὅτι, ὅταν τούς ἔγραψαν, πρῶτα διάβασε ὁ ἱερός Κοσμᾶς τό δικό του Κανόνα. Καί ὁ Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός τό δικό του ἀναστάσιμο (τό σήμερα γνωστό) καί ὅταν ἔφτασε στό τροπάριο «Νῦν πάντα πεπλήρωται φωτός», ὁ θεῖος Κοσμᾶς μέ ἔκπληξη καί θαυμασμό σταμάτησε τόν Ἰωάννη καί τοῦ λέγει: «Καί σύ, ἀδελφέ Ἰωάννη! Ὅλον τό πᾶν μέσα εἰς τρία ταῦτα συμπεριέλαβες, καί οὐδέν ἀφῆκες ἔξωθεν. Λοιπόν, ἐγώ ἥττημαι καί ἥτταν ὁμολογῶ. Ὅθεν ὁ μέν ἰδικός σου Κανών, ἄς ἔχῃ τά πρωτεῖα καί ἀριστεῖα καί ἄς ψάλλεται δημοσίως εἰς τάς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, ὁ δέ ἰδικός μου, ἄς μένῃ ἐν γωνίᾳ καί ἐν τῷ σκότει ὡς μή ὧν φωτός ἄξιος καί διά τά νοήματα καί διά τόν πενθικόν καί κλαυθμηρόν ἦχον καθ’ ὅν συνετέθη, ὅς τις εἶναι πάντῃ ἀνάρμοστος εἰς τήν λαμπροτάτην καί κοσμοχαρμόσυνον Ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου» (Νικοδήμου Ἁγιορείτου, Ἑορτοδρόμιον).

Δρ Γεωργίου Κάκκουρα*

* Ὁ κ. Γεώργιος Κάκκουρας εἶναι δρ Θεολογίας, Ἀναπληρωτής Διευθυντής στή Μέση Ἐκπαίδευση.

πηγή : «Πνευματική Διακονία»
Περιοδική Ἔκδοση τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κωνσταντίας - Ἀμμοχώστου

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...