/*--

Τετάρτη, 16 Ιουλίου 2014

Η ΨΑΛΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΟ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΚΑΙ ΚΑΤΗΧΗΣΗΣ

«Ψάλλε συνετῶς καί εὐρύθμως και ἒση ὡς νεοσσός ἀετοῦ ἐν ὓψει αἰρόμενος» (αββάς Νείλος)

ΜΕΡΟΣ Α΄

Η Ψαλτική της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι Τέχνη και ταυτόχρονα Επιστήμη. Ως τέχνη είναι «καρπός» του πνεύματος και ανεπανάληπτη δημιουργία τετελεσμένη σε διάφορες χρονικές περιόδους και σε διάφορους τόπους. Ως επιστήμη έχει την τεχνική της και τα συστατικά της στοιχεία, τα οποία ασφαλώς εξελίσσονται πάντοτε προς το τελειότερον. Τόσον ως τέχνη όσο και ως επιστήμη, η Ψαλτική είναι ζωντανή και αδιάκοπη παράδοση.

Πριν προσεγγισθεί το θέμα της Ψαλτικής Τέχνης στην Ορθόδοξη Λατρεία, θα παρατεθούν συνοπτικά κάποια ιστορικά στοιχεία που έχουν σχέση με την ανάπτυξη της Μουσικής στη λατρεία της Πίστεώς μας. Η εισαγωγή της Μουσικής στους ευκτηρίους οίκους των Χριστιανών είναι αρχαιότατη. Οι Χριστιανοί ανέκαθεν στις συνάξεις τους πλην των ευχών και των δεήσεων, χρησιμοποιούσαν και την Μουσική. Το παράδειγμα για τη συμμετοχή της Μουσικής στη λατρεία δόθηκε από τον θεμελιωτήν της θρησκείας μας κατά το Μυστικό Δείπνο, ο οποίος επισφραγίσθηκε δια της ιεράς υμνωδίας (Ματθ. ΚΣΤ 30). Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επ' αυτού μας αναφέρει ότι το τελειότερον πρότυπον και η θεμελιώδης βάση για την υμνωδία όλης γενικώς της Εκκλησίας της Καινής Διαθήκης υπήρξεν ο Ιησούς Χριστός αναφέρει χαρακτηριστικά ότι «ὁ Σωτήρ ὓμνησεν ὃπως καί ἡμεῖς ὑμνῶμεν ὁμοίως».

Οι Άγιοι Απόστολοι – στο παράδειγμα των οποίων στηρίζεται η Εκκλησία του Χριστού – μετά την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος ανεδείχθησαν όχι μόνο θεολόγοι και κήρυκες της νέας θρησκείας, αλλά και υμνογράφοι και μελοποιοί, υμνολογούντες τον Κύριον ιεροπρεπώς όπως μαρτυρεί ο Άγιος Λουκάς «Καί ἦσαν διαπαντός ἐν τῷ Ἱερῷ αἰνοῦντες καί εὐλογοῦντες τόν Θεόν» (Λουκ. ΚΔ 53). Στις Πράξεις των Αποστόλων αναφέρεται ότι οι Απόστολοι συνηθροίζοντο, έψαλλον και προσηύχοντο την τρίτη, έκτη και ενάτη ώρα και κατά τη διάρκεια της νύκτας, όπως οι Απόστολοι Παύλος και Σίλας, οι οποίοι κατά το μεσονύκτιον προσευχόμενοι ύμνουν τον Θεόν (Πραξ. Γ' 1 και Ι 9). Οι Απόστολοι με ύμνους και προσευχές ενταφίαζαν τους νεκρούς. Επιτάφιοι ύμνοι εψάλησαν στην Κοίμηση της Θεοτόκου καθώς επίσης και στον ενταφιασμόν του πρωτομάρτυρος και αρχιδιακόνου Στεφάνου.

Το γεγονός ότι η Μουσική από των αποστολικών χρόνων χρησιμοποιείτο στην Εκκλησία, βεβαιούται από τον ίδιο τον Απόστολο Παύλο ο οποίος λέγει «Ἂδοντες καί ψάλλοντες ἐν τῇ καρδία ἡμῶν τῷ Κυρίῳ» (Κολασσ. Γ' 16). Ερμηνεύοντας ο Θεοδώρητος το ρητό αυτό λέγει: «τῆ καρδία ψάλλει ὁ μή μόνον τήν γλῶσσαν κινῶν ἀλλά καί τόν νοῦν εἰς τήν τῶν λεγομένων κατανόησιν διεγείρων». Κατά τους πρώτους αιώνας του Χριστιανισμού η μελοποίηση εντάσσετο στο έργο του ανωτάτου κλήρου και για το λόγο αυτό ως μελοποιοί αναφέρονται οι ανώτατοι ιεράρχες της Εκκλησίας μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται ο Διονύσιος Αρεοπαγίτης, ο Ιερόθεος Αθηνών επίσκοπος, ο Ιγνάτιος ο Θεοφόρος, ο Πολύκαρπος Σμύρνης, ο Ιουστίνος ο φιλόσοφος και μάρτυς κ.α.

Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθεί ότι εκτός των πατέρων της εκκλησίας, μεγάλη δραστηριότητα στο χώρο της μουσικής ανέπτυξαν και οι αιρετικοί, οι οποίοι συνέθεσαν και μελοποίησαν ύμνους ώστε με αυτόν τον τρόπο να διαδώσουν τις αιρετικές τους δοξασίες. Οι Πατέρες της Εκκλησίας θέλοντας να διαφυλάξουν τους πιστούς, συνέθεσαν και αυτοί διαφόρους ορθοδόξους ύμνους οι οποίοι σώζοναι μέχρι σήμερα. Αξίζει να αναφερθεί ότι για την αναίρεση των δοξασιών του Νεστορίου και Ευτυχούς συνθέθηκε ο ύμνος «Ὁ μονογενής Υἱός καί Λόγος τοῦ Θεοῦ», ο οποίος σύμφωνα με τον Συμεών Θεσσαλονίκης είναι ποίημα του αγίου Κυρίλλου του Αλεξανδρείας, κατ’ άλλους του Ιουστινιανού του Αυτοκράτορος (Εκκλησιαστική Ιστορία Α. Λασκάρεως σ. 130).

Επί βασίλείας Ιουστίνου του Πρεσβυτέρου εισήχθη ο Χερουβικός Ύμνος, ο οποίος και εψάλλετο. Επί εποχής Πρόκλου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως μαθητου και διαδόχου του Χρυστοστόμου, η Εκκλησία ώρισε να ψάλλεται στη λειτουργία ο Τρισάγιος Ύμνος με τον οποίο ανυμνείται η όλως απαθής και ασώματος τρισυπόστατος θεότητα, σε αντίθεση με τη βλάσφημη προσθήκη της εποχής «ὁ Σταυρωθείς δί’ ἡμᾶς», με την οποία οι αιρετικοί προσπάθησαν να αντικαταστήσουν το «ἐλέησον ἡμᾶς». Αν ανατρέξει κανείς στα σχετικά με την ιστορία της Εκκλησιαστικής Μουσικής συγγράμματα, θα διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι από τους Πατέρες της Εκκλησίας ανά τους αιώνες υπήρξαν άριστοι υμνογράφοι και μελοποιοί, εργάσθηκαν ακάματα και με ζήλο για την Μουσική, μας παρέδωσαν τους ύμνους που αποτελούν αναπόσπαστο συστατικό της ορθόδοξης λατρείας.

Ορισμένοι από αυτούς είναι:

Μεθόδιος ο Πατάρων (επίσκοπος που μαρτύρησε επί Διοκλητιανού), Ευσέβιος ο Παμφίλου, Αθανάσιος ο Μέγας, Κύριλλος Ιεροσολύμων, Εφραίμ ο Σύρος, Βασίλειος ο Μέγας, Γρηγόριος ο Νύσσης, Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ρωμανός ο Μελωδός, Μάξιμος ο Ομολογητής, Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Θεόδωρος ο Στουδίτης, Μεθόδιος ο Ομολογητής, Φώτιος Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, Ιωσήφ ο Υμνογράφος, Νικήτας Στηθάτος, Ιωάννης Κουκουζέλης, Μάρκος ο Ευγενικός κ.α.

Η Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Μουσική της Ορθοδόξου Εκκλησίας είναι εκκλησιαστική – λατρευτική τέχνη. Για το λόγο αυτό ορθά ονομάζεται στη χειρόγραφη μουσική παράδοση Ψαλτική Τέχνη. Συνυπάρχει αρμονικά με τις άλλες λατρευτικές τέχνες, όπως είναι η υμνογραφία, η αγιογραφία, η αρχιτεκτονική, η ξυλογλυπτική. Η Ψαλτική Τέχνη, όπως και οι όλες οι άλλες, είναι μέσον στη λατρεία και ως εκ τούτου έχει χαρακτήρα αναγωγικό, μυσταγωγικό, κατηχητικό, αφού όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος η λατρεία είναι «ἡ αμετεώριστος περί τό λατρευόμενον θεραπεία». Οι φυσικοί θεραπευτές αυτής της εκκλησιαστικής «καλής τέχνης», της Ψαλτικής, είναι ή τουλάχιστον οφείλουν να είναι οι ιερείς και οι ψάλτες της Εκκλησίας, οι οποίοι πρέπει και μπορούν να είναι και καλλιτέχνες. Η Ψαλτική στην Εκκλησία είναι μέσο με καλλιτεχνικές οπωσδήποτε αξιώσεις και έχει ως σκοπό την ιερή υπόθεση της μυσταγωγίας των πιστών . Από τη χρήση αυτού του μέσου, την καλή ή την κακή, ωφελούνται ή ζημιώνονται (αντίστοιχα) οι πιστοί και επιτυγχάνονται ή ματαιώνονται (αντίστοιχα) οι σκοποί της Εκκλησίας, κατά το μέτρο που αφορά στην μουσική της.

Το βυζαντινό εκκλησιαστικό μέλος είναι βλάστημα της ορθοδόξου λατρείας και αποτελεί το ένδυμα που ντύνει τον ποιητικό λειτουργικό λόγο, τους ψαλμούς και τα τροπάρια τα οποία ψάλλονται στις ακολουθίες του εκκλησιαστικού νυχθημέρου. Ως τέχνη και ως μέσο στην οθρόδοξη λατρεία είναι ζωντανή και αδιάκοπη παράδοση. Ως παράδοση έχει την δύναμη που την ισχυροποίησαν τα μόνιμα και αμετάβλητα στοιχεία της μέσα στην αμετάλλακτη λειτουργική πράξη της Εκκλησίας και συγχρόνως έχει μια επιβολή ως αξία αυτή καθ’ αυτή πέρα από κάθε σύγκριση. Η παράδοση είναι πάντα μία δύναμη και μία αφετηρία για καινούργια δημιουργία. Έτσι έφθασε ως εμάς εξελιγμένη και ερμηνευμένη από τους μεγάλους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς διδασκάλους, μουσικολόγους, πρωτοψάλτες, λαμπαδάριους, δομεστίκους, μοναχούς, ιερομονάχους, επισκόπους, πατριάρχες με μία αδιάκοπη διαδοχή. Όλοι οι υμνογράφοι της Εκκλησίας είναι άγιοι, μοναχοί και ιεράρχες που έζησαν βιωματικά και εξ εμπειρίας τη σχέση τους με τον Θεό. Είναι προφανές ότι η ασματολογία στη λατρεία προϋποθέτει ιερή διάθεση και των μυστών της και των πιστών που την θέλουν αρωγό στη λατρεία τους. «Μάθε ψάλλειν και ὃψει τοῦ πράγματος τήν ἡδονήν οι ψάλλοντες γάρ πνεύματος πληροῦνται ἁγίου» (Ιωάννης Χρυσόστομος). 

ΜΕΡΟΣ Β΄

Η Ψαλτική Τέχνη όπως προαναφέρθηκε είναι μέσο στην λατρεία και ως εκ τούτου έχει χαρακτήρα αναγωγικό, μυσταγωγικό, κατηχητικό. Στο υπόλοιπο μέρος αυτής της εισήγησης θα παρουσιασθούν τα κείμενα τριών ύμνων καί θα γίνουν σχόλια για τον τρόπο με τον οποίο η ψαλτική τέχνη αναλαμβάνει την απόδοση των νοημάτων και εννοιών.

Ύμνος 1ος

«Ὁ Βασιλεύς τῶν Οὐρανῶν»
(Θεοτοκίον του Εσπερινού του πλαγίου του τετάρτου ήχο)

Είναι γνωστό ότι ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός έγραψε την Οκτώηχο. Στο έργο αυτό περιέχονται όλοι οι θεσπέσιοι ύμνοι οι οποίοι υμνούν το γεγονός της ενδόξου Αναστάσεως του Χριστού. Μεταξύ των ποικίλων ύμνων αξίζει να γίνει ιδιαίτερη αναφορά στα περίφημα θεοτοκία κάθε ήχου που ψάλλονται στον Εσπερινό του Σαββάτου. Σε αυτά ο Άγιος Ιωάννης έβαλε όλη την Χριστολογία και Θεοτοκολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ως παράδειγμα αναφέρουμε το θεοτοκίον του πλαγίου του τετάρτου ήχου. «Ὁ Βασιλεύς τῶν Οὐρανῶν διά φιλανθρωπίαν ἐπί τῆς γῆς ὢφθη καί τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. Ἐκ παρθένου γάρ ἀγνῆς σάρκα προσλαβόμενος καί ἐκ ταύτης προελθών μετά τῆς προσλήψεως. Εἷς ἐστίν υἱός διπλοῦς τήν φύσιν, ἀλλ’ οὐ τήν ὑπόστασιν. Διό τέλειον αὐτόν Θεόν καί τέλειον ἂνθρωπον ἀληθῶς κηρύττοντες ὁμολογοῦμεν Χριστόν τόν Θεόν ἡμῶν. Ὃν ἰκέτευε Μῆτερ Ἀνύμφευτε, ἐλεηθῆναι τάς ψυχάς ἡμῶν».

Ένας από τους πολλούς μελοποιούς αυτού του θεοτοκίου είναι και ο Ιωάννης ο Βυζάντιος, Πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. Από αυτή τη σύνθεσή του αξίζει να σχολιασθούν ιδιαίτερα τα ακόλουθα σημεία: 

«Ὁ Βασιλεύς τῶν Οὐρανῶν διά φιλανθρωπίαν» 

Στη φράση αυτή το μέλος ξεκινά ανερχόμενο γρήγορα σε υψηλούς τόνους μιάς και αναφέρεται στον Βασιλέα των Ουρανών. Στην φράση «διά φιλανθρωπίαν» κατέρχεται στους μέσους τόνους και μετατρέπεται σε ήχο δεύτερο. Έτσι αποδίδεται το κύριο νόημα της φράσης ότι η αιτία που παρακίνησε τον Υιόν για την ενανθρώπησή του ήταν η αγάπη για το ανθρώπινο γένος και σε καμμία περίπτωση η ικανοποίηση της δικαιοσύνης του Θεού, σύμφωνα με τις αιρετικές απόψεις και θέσεις της δυτικής σχολαστικής θεολογίας.

«Ἐκ παρθένου γάρ ἀγνῆς σάρκα προσλαβόμενος»

Η πλοκή του μέλους είναι τέτοια ώστε ο ήχος με γλυκύ, ήπιο αλλά σοβαρό τρόπο να αποδίδει το νόημα της φράσεως σύμφωνα με την οποία ο Λόγος του Θεού προσέλαβε σάρκα από την Παρθένο Μαρία, την ανύμφευτη μητέρα, την Θεοτόκο της οποίας το όνομα σύμφωνα με τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό «ἃπαν τό μυστήριο τῆς θείας οἰκονομίας συνίστησι».

«Εἷς ἐστίν Υἱός διπλοῦς τήν φύσιν, ἀλλ’ οὐ τήν υπόστασιν»

Στην φράση αυτή ο υμνωδός Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός εκφράζει το χριστολογικό δόγμα, αναφορικά με την ένωση των δύο φύσεων στον Χριστό, θέμα για το οποίο ανεπτύχθησααν πολλές αιρετικές δοξασίες ιδιαίτερα από τον Νεστόριο. Ο μελοποιός Ιωάννης ο Βυζάντιος, αποδίδει το «Εἷς ἐστίν Υἱός» με κατά τριφωνία πλάγιο του τετάρτου ήχο ανεβάζοντας σε υψηλούς τόνους το «διπλοῦς τήν φύσιν» για να τονίσει έντονα ότι ο Χριστός έχει δύο φύσεις, την θεία και την ανθρωπίνη, όμως δεν έχει δύο υποστάσεις, αλλά μια υπόσταση. Η διδασκαλία αυτή του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού σημαίνει ότι ο Θεός δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά και δεν είναι ένας απλός άνθρωπος. Τα υψηλά αυτά νοήματα συνδυάζονται επιτυχώς με την μελωδία και έτσι ο προσευχόμενος έχει τις προϋποθέσεις να προσεγγίσει τα δογματικά νοήματα του θεοτοκίου.

‘Υμνος 2ος

«Μυσταγωγῶν σου Κύριε»
(Καί νῦν των αποστίχων τῆς Μεγάλης Πέμπτης)

Βάση του ύμνου αποτελεί η ευαγγελική περικοπή, η οποία ομιλεί κατά των πρωτείων και πρωτοκαθεδριών και υπέρ της έσχατης ταπείνωσης και διακονίας. Την περικοπή αυτή ακούμε στους ιερούς ναούς την Ε΄ Κυριακή των Νηστειών (Μάρκ. Ι, 32-45) «Μυσταγωγῶν σου Κύριε τούς μαθητάς ἐδίδασκες λέγων» Αν ανατρέξει κάποιος στα διάφορα ελληνικά λεξικά της ελληνικής γλώσσας θα διαβάσει ότι το ρήμα μυσταγωγώ σημαίνει την εισαγωγή και την κατήχηση σε μυστήρια τα οποία σχετίζονται με τη θρησκεία. Με την λέξη «μυσταγωγῶν» ξεκινά ο ύμνος, ο οποίος μας φέρει στο νού το Μυστήριο της θείας κοινωνίας, καθόσον «τῆ ἁγία καί Μεγάλη Πέμπτη ἡ Ἐκκλησία ἑορτάζει τόν Μυστικόν Δεῖπνο, δηλαδή τήν παράδοσιν τῶν καθ’ ἡμᾶς φρικτῶν Μυστηρίων» και με πολλούς ύμνους προσπαθεί να πρετοιμάσει τους πιστούς όπως προσέλθουν στον Μυστικό τούτο Δείπνο. Παρόλα αυτά η λέξη «μυσταγωγῶν» δεν αναφέρεται άμεσα στο Μυστήριο της θείας Κοινωνίας, αλλά σε άλλο είδος μυστηρίου, σε εκείνο δηλαδή των Παθών του Κυρίου και μάλιστα στης Σταυρώσεως.

Υπαινίσσεται ασφαλώς εμμέσως και το μυστήριον της θείας Κοινωνίας, αφού στηρίζεται στην θυσία του Σταυρού. Τα πάθη και προπάντων ο Σταυρός του Κυρίου αποτελούν όντως μυστήριον αποκεκρυμμένον «ἀπό τῶν αἰώνων ἐν τῶ Θεῷ». Ούτε άνθρωπος, ούτε άγγελος μπορούσε να διανοηθεί ποτέ ότι ο Θεός θα ελάμβανε σάρκα δια να σταυρωθεί και να υποστεί ως άνθρωπος τους φρικτούς πόνους και τους εξευτελισμούς. Στο σημείο αυτό πρέπει να γίνει αναφορά στα εξής: Οι Ιουδαίοι ανέμεναν τον Μεσσία στη γή ως Παντοδύναμο άρχοντα ο οποίος θα επάτασσε τους εχθούς του Ισραήλ και θα ίδρυε με κέντρο τα Ιεροσόλυμα κραταιά βασιλεία, καραταιότερη της βασιλείας του Δαυΐδ. Τέτοιες αντιλήψεις είχαν και οι μαθητές του Ιησού παρά την τριετή μαθητεία τους πλησίον Του. Δεν μπορούσαν να φαντασθούν τον Χριστό σταυρωμένο και δεν ήταν δυνατόν να παραδεχθούν ότι «ἐν τῇ ἀδυναμία καί τῇ αἰσχύνη τοῦ Σταυροῦ» θα ήταν η δύναμη και η δόξα του Χριστού.

Ο Κύριος γνώριζε ότι οι μαθητές του θα εσκανδαλίζοντο, δηλαδή θα εκλονίζοντο απένταντί του ή με άλλα λόγια θα τα «έχαναν» όταν μετά από λίγο θα τον έβλεπαν αντί του θρόνου, πάνω στον Σταυρό, πάσχοντα. Προσπαθεί λοιπόν να τους εισαγάγει στο μηστήριο των Παθών του για να μη νομίσουν ότι η σταύρωσή του θα είναι εξ αδυναμίας, αλλά να καταλάβουν ότι το έργο του επί της γής (αυτήν τη φορά, μιας και θα υπάρξει και δεύτερη έλευση), είναι δι’ αυτού του τρόπου (του σταυρικού πάθους) να σώσει τον κόσμο. Αυτό είναι το παράδειγμα της ύψιστης ταπείνωσης με το οποίο υποδεικνεύει στους μαθητές του ότι και αυτοί θα πρέπει να ακολουθήσουν τον ίδιο δρόμο της ταπείνωσης και της θυσίας. Λέγει λοιπόν ο υμνογράφος:

«Εισάγων Κύριε τους μαθητές σου στο μέγα μυστήριο του Σταυρού τους εδίδασκες λέγων: Φίλοι μου προσέξτε να μη σας χωρίσει κανένας φόβος από μένα. Εάν πάσχω, πάσχω όχι εξ αδυναμίας, αλλά εκουσίως για να σώσω τον κόσμο. Μην κλονίζεσθε λοιπόν απέναντί μου διότι δεν ήλθα στη γη για να υπηρετηθώ και να δοξασθώ, αλλά για να δώσω τη ζωή μου ως λύτρον και να εξαγοράσω τον κόσμο εκ της αμαρτίας. Εάν λοιπόν είσθε φίλοι μου και με αγαπάτε, εμένα να μιμήσθε, το δικό μου παράδειγμα να ακολουθήτε. Όποιος θέλει να είναι πρώτος κατά την τιμή, ας γίνει με την ταπείνωσή του απένταντι των άλλων τελευταίος. Ο κύριος, ο αφέντης ας γίνει όπως ο υπηρέτης. Μείνετε δια της πίστεως ενωμένοι με εμένα για να φέρετε πλούσιο καρπό αρετής, όπως το ωραίο και μεγάλο σταφύλι. Εσείς είστε οι κλάδοι και εγώ είμαι η ρίζα, η αληθινή κληματαριά,, η οποία μεταδίδει στα κλαδιά τους ζωτικούς χυμούς».

Πρέπει να επισημανθούν ιδιαίτερα τα τελευταία λόγια του ύμνου «μείνατε ἐν ἐμοί ἳνα βότρυν φέρητε ἐγώ γάρ εἰμί τῆς ζωῆς ἡ ἂμπελος». Η φράση αυτή προέρχεται από το ευαγγέλιο του Ιωάννου ΙΕ 1-5 και έχει άμεση σχέση με την έννοια της πρώτης λέξης του ύμνου «Μυσταγωγῶν», δηλαδή με το μυστήριο της θείας Κοινωνίας δια του οποίου οι πιστοί ενώνονται με τον Χριστό και παίρνουν το νάμα της αιωνίου ζωής. Σημειωτέον ότι όσοι έχουν υπερήφανο φρόνημα και υπερφίαλες αξιώσεις «επί γής», θέλουν να υπηρετούνται και δοξάζονται από τους άλλους και όχι να ταπεινώνονται και να υπηρετούν τους άλλους. Ο ύμνος αυτός ψάλλεται σε ήχο πλάγιο του πρώτου. Το ήθος του πλαγίου του πρώτου χαρακτηρίζεται φιλοίκτιρμον και θρηνώδες. Δηλαδή πολλά από τα μέλη του μοιάζουν με θρήνο ή εκφράζουν συναισθήματα συμπαθείας.

Ο μελοποιός του ύμνου αυτού, Θρασύβουλος Στανίτσας (άρχων πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας), φρόντισε με τις ποικίλες μελωδικές γραμμές να υπηρετήσει άριστα τον λόγο, δηλαδή το κείμενο του ύμνου. Αξίζει να προσεχθεί η μουσική ερμηνεία των φράσεων «ὦ φίλοι ὁρᾶτε μηδείς ἡμᾶς χωρίσει μου φόβος» και «εἰ οὖν ὑμεῖς φίλοι μου ἐστέ, έμέ μιμεῖσθε», στις οποίες είναι διάχυτο μέσω του πλαγίου του πρώτου ήχου, το φιλοίκτιρμον και φιλεύσπλαχνο του Κυρίου Ιησού προς τους μαθητάς του και ταυτόχρονα το πανηγυρικό και χαρμόσυνο, αφού ο Κύριος είναι η πηγή της ζωής. Το ήθος της μελωδίας στην φράση «οὐ γάρ ἦλθον διακονηθῆναι ἀλλά διακονῆσαι καί δοῦναι τήν ψυχήν μου λύτρον ὑπέρ τοῦ κόσμου» μεταλλάσσεται και μετατρέπεται σε παθητικό και θρηνώδες, αποδίδοντας έτσι το βάθος της έννοιας της φράσης.

‘Υμνος 3ος

«Κύριε ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή»
(Δοξαστικόν των αποστίχων της Μεγάλης Τετάρτης)

Το κείμενο του δοξαστικού είναι έργο της Κασσιανής και το μελοποίησε ο Πέτρος ο Πελοποννήσιος. Στο έργο αυτό η ύψιστη ποιητική τέχνη συναγωνίζεται με την τέχνη της μουσικής. Το μουσικό αυτό έργο είναι από τα πλέον αριστουργηματικά και ωραιότερα δείγματα του αργού στιχηραρίου. Ο Πέτρος επιμελήθηκε ιδιαίτερα τη σύνθεση αυτή και ανέπτυξε τέτοια πλοκή στις μουσικές γραμμές, δίνοντας μεγάλη βάση στη ζωντανή έκφραση των εννοιών του δοξαστικού όπως η Κασσιανή μοναχή μας το παρέδωσε. Μέσα από την πλοκή μου μέλους επιτυγχάνεται η άριστη απεικόνιση των εννοιών της συναίσθησης της αμαρτωλότητας, της μετανοίας, της συντριβής και της εκ βάθους καρδίας της ταπεινής ικεσίας της αμαρτωλής γυναίκας του Ευαγγελίου για την οποία ομιλεί το δοξαστικό. Σε πολλά σημεία του μέλους ο ακροατής έχει την αίσθηση ότι ακούει τους στεναγμούς της, βλέπει τα δάκρυά της, αντιλαμβάνεται τον πόνο της ψυχής της για το έλεος του Θεού, νοιώθει την ευγνωμοσύνη και την αγάπη της για τον Θεό.

Η σύνθεση των μουσικών γραμμών στο δοξαστικό αυτό είναι ύψιστης τεχνικής. Υπάρχει συμμετρία των αναβάσεων και των καταβάσεων, έντεχνη εναλλαγή των ήχων με την οποία ο μουσουργός πετυχαίνει να υπηρετήσει άριστα τον λόγο και τις ποικίλες έννοιες καθώς και τις ψυχικές καταστάσεις τις οποίες το κείμενο παρουσιάζει. Ο ήχος του δοξαστικού είναι πλάγιος του τετάρτου. Υπάρχουν όμως εναλλαγές με γραμμές των ήχων Α', Β', Γ', Δ' πλάγιο του πρώτου και πλάγιο του δευτέρου. Η μετάβαση από τον ένα ήχο στον άλλο είναι τόσο ομαλή ώστε να σχηματίζεται αρμονικό σύνολο εντυπωσιακών μουσικών γραμμών. Απαιτείται πολύς χρόνος για να αναλυθεί και παρουσιασθεί ο τρόπος με τον οποίο οι μουσικές γραμμές του δοξασικού της Κασσιανής πετυχαίνουν να αποδώσουν τέλεια τις νοηματικές έννοιες του κειμένου δίνοντας ακόμη μεγαλύτερη αξία στο κείμενο.

Ενδεικτικά θα παρουσιασθούν ορισμένα αποσπάσματα του δοξαστικού ώστε με αυτόν τον τρόπο να γίνει κατανοητό το αποτέλεσμα από την αρμονική και συμπληρωματική συνύπαρξη της βυζαντινής μουσικής και του κειμένου στην ορθόδοξη λατρεία. «Κύριε ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις» Η μελωδία της επίκλησης "Κύριε" με την οποία ξεκινά το δοξαστικό δίνει ευθύς αμέσως την εντύπωση της ταπεινής ικεσίας προσφερομένης εκ βάθους καρδίας. Στη φράση «ἡ έν πολλαῖς ἁμαρτίαις» το μέλος μετατρέπεται σε χρωματικόν (πλάγιος του Β' ήχος) ώστε έτσι να δοθεί η έννοια της αμαρτίας ως κάτι θλιβερό, δυσάρεστο και απαίσιο.

"Περιπεσοῦσα γυνή"

Το μέλος επιστρέφει στιγμιαία στον κύριο ήχο, μεταβάλλεται σε χρωματικό και ακολουθεί κατάβαση φθάνοντας σε βαρύτατους τόνους για να απεικονίση το βάθος των κακών και το σημείο στο οποίο είχε φθάσει η αμαρτωλή γυναίκα.

"Ὀδυρομένη μύρα Σοι πρό τοῦ ἐνταφιασμοῦ κομίζει"

Η φράση " Ὀδυρομένη μύρα Σοι " αποδίδεται σε ήχο πλάγιο του δευτέρου προκειμένου να εκφρασθεί και αποδοθεί ο πένθιμος χαρακτήρας του οδυρμού.

"Οἲμοι λέγουσα ὃτι νύξ μοι ὑπάρχει"

Η μουσική ερμηνεία της φράσης ξεκινά με τον κύριο ήχο (πλάγιο του τετάρτου) και στη συνέχεια μεταλλάσσεται σε δεύτερο και με αυτόν τον τρόπο αποδίδεται το αίσθημα πόνου. Το μέλος εκτίνεται σε τόνους όχι οξείς ώστε να μην ξεφύγη από το σχήμα της ταπεινής ικεσίας. Στην φράση "νύξ μοι ὑπάρχει" το μέλος κατέρχεται σε πολύ χαμηλούς τόνους και έτσι αποδίδεται η έννοια του σκότους το οποίο προκαλεί η αμαρτία.

"Ἒρως τῆς ἁμαρτίας"

Ανάπτυξη του μέλους ξεκινά σε ήχο πρώτο με τον οποίο ο μελουργός πετυχαίνει ευφρόσυνα να εκφράσει την ερωτική διάθεση η οποία στην αρχή φαίνεται ευχάριστη και διασκεδαστική. Αμέσως όμως στη λέξη "αμαρτίας" το μέλος μετατρέπεται σε χρωματικό, παθητική με το οποίο καταδεικνύεται πόσο γρήγορα ή αρχική απατηλή εντύπωση διαλύεται και τη θέση της παίρνει η θλιβερή κατάπτωση και στενοχώρια.

"Δέξαι μου τάς πηγάς τῶν δακρύων"

Η φράση αποδίδεται με έξαρση της φωνής ώστε να φανεί ο πόνος της Ψυχής και ταυτόχρονα ο ζωηρός πόθος να εισακουσθεί η προς τον Θεόν δέηση. Στην πορεία του το μέλος στη φράση αυτή κατέρχεται από τους υψηλούς τόνους σε χαμηλότερους ώστε να εκφρασθεί η ικεσία, η επίκληση του ελέους του Θεού και τα δάκρυα της αμαρτωλής γυναίκας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. ΟΙ ΑΝΑΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΕΛΟΠΟΙΪΑΣ (Γρ. Θ. Στάθη, Αθήναι, 1979)
2. ΣΥΜΒΟΛΑΙ ΕΙΣ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑΝ ΤΗΣ ΠΑΡ ΗΜΙΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ (ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ι. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ 1890)
3. ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΙΣ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ (Δ. Γ. Παναγιωτοπούλου 1947).
4. Η ΨΑΛΤΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΛΑΤΡΕΙΑ (ΓΡ. Θ. ΣΤΑΘΗ ΑΘΗΝΑ 1986.

Αθανασίου Ι. Παϊβανά
Καθηγητού Μαθηματικών, Πληροφορικής, Βυζαντινής Μουσικής
Master of Business Administration (MBA), University of Illinois U.S.A.

πηγή :  Paivana's_main_page

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...