/*--

Παρασκευή, 1 Αυγούστου 2014

Οἱ τοῦ Δεκαπενταυγούστου Παρακλητικοί κανόνες

Στόν πλοῦτο τῆς ὑμνογραφικῆς λειτουργικῆς μας παράδοσης ἀνήκουν καί οἱ δύο πρός τή Θεοτόκο Παρακλητικοί Κανόνες (μικρή καί μεγάλη Παράκληση), οἱ ὁποῖοι ἀρχῆς γενομένης ἀπό τή μικρή Παράκληση, ψάλλονται σέ καθημερινή βάση μετά τόν Ἑσπερινό ἀπό τήν 1η μέχρι καί τήν 13η Αὐγούστου, ἐκτός ἀπό τά Σάββατα καί τόν Ἑσπερινό τῆς Μεταμορφώσεως.


Τά δυό αὐτά ὑμνογραφικά δημιουργήματα ἀνήκουν στό συλλογικοῦ χαρακτήρα ποιητικό εἶδος πού ὀνομάζεται «Κανών» καί μετά τόν 9ο αἰώνα ἀντικαθιστᾶ τό Κοντάκιο. Σπουδαῖοι ὑμνογράφοι, πατέρες καί θεολόγοι τῆς Ἐκκλησίας, ὅπως οἱ ἅγιοι Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός, Ἀνδρέας ὁ Κρήτης, Κοσμᾶς ὁ Μαϊουμᾶ κ..ἄ., συνέβαλαν στήν ἐξέλιξη αὐτή τῆς ὑμνογραφίας, τήν ὁποία ἐπέβαλε ἡ μετά τήν εἰκονομαχία ὡς πρός τή θεολογία καί τή διατύπωση τῶν δογμάτων πραγματικότητα καί συνέγραψαν Κανόνες ἀναφορικά μέ τίς ἑορτές τοῦ Χριστοῦ καί τῆς Θεοτόκου, τίς μνῆμες τῶν ἁγίων καί τίς διάφορες περιστάσεις τῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου.

Στήν τελευταία κατηγορία ἀνήκουν καί οἱ Παρακλητικοί Κανόνες στήν Παναγία Τριάδα, τόν Κύριο, τούς Ἀγγέλους, τήν Παναγία καί διάφορους ἁγίους. Ἡ δομή τούς εἶναι ἡ αὐτή μέ τούς Κανόνες τῶν μεγάλων ἑορτῶν ἐφόσον δομοῦνται σέ ὀκτώ ὁμάδες-ὠδές (ἡ δεύτερη ὠδή γιά διάφορους λόγους δέν ψάλλεται) ἡ κάθε μία ἀπό τίς ὁποῖες ἔχει ἐπικεφαλῆς ἕνα τροπάριο ὡς ποιητικό καί μουσικό πρότυπο, τόν εἱρμό, καί ἐν συνέχειᾳ ἄλλα τρία ἤ τέσσερα τροπάρια ἐκ τῶν ὁποίων τά δυό πρῶτα συνοδεύονται μέ τό στίχο «Ὑπεραγία Θεοτόκε σῶσον ἠμᾶς» καί τά δυό τελευταῖα μέ τό «Δόξα Πατρί..» καί τό «Καί νῦν ..» ἀντίστοιχα. Βασικό ἐπίσης γνώρισμα ὅλων τῶν Κανόνων εἶναι καί ἡ ἀκροστιχίδα ἡ ὁποία ἀπαρτιζόμενη ἀπό τά πρῶτα γράμματα τῶν τροπαρίων κάθε ὠδῆς καταγράφει μία πρόταση μέ θεολογικό περιεχόμενο ἤ τό ὄνομα τοῦ συγγραφέα τοῦ συγκεκριμένου Κανόνα.

Οἱ τοῦ Δεκαπενταύγουστου δυό Παρακλητικοί Κανόνες ἔχουν ἀπό (8Χ4) 32 τροπάρια ὁ καθένας χωρίς ἀκροστιχίδα. Στό μικρό ἀλλά καί στό μεγάλο Παρακλητικό Κανόνα, οἱ εἱρμοί εἶναι δάνειο ἀπό ἄλλους Κανόνες κυρίως τῆς Ὀκτωήχου. Γι᾽ αὐτό κατά τήν ψαλμωδία παραλείπονται. Ἔχει ἰδιαίτερη σημασία νά τονίσουμε ὅτι ὡς πρός τό περιεχόμενο ἐκεῖνο πού διακρίνει τούς Παρακλητικούς Κανόνες ἀπό τούς Τριαδικούς, Νεκρώσιμους, Ἀναστάσιμους, δογματικούς, Δεσποτικούς κ.ἄ. εἶναι ὁ ἰκετήριος χαρακτήρας των. Οἱ δυσκολίες τῆς ζωῆς, οἱ θλίψεις, οἱ προσβολές τῶν πειρασμῶν, οἱ τῶν ψυχῶν ἀρρώστιες καί τῆς σαρκός οἱ ὀδύνες, γίνονται ἀντικείμενο ἀναφορᾶς πρός τή Θεοτόκο ἀπό τήν ὁποία ἐκζητεῖται ἡ σκέπη καί μεσιτεία, ἡ βοήθεια καί προστασία, ἡ κραταιά ἀντίληψη καί ἡ μητρική παρρησία.

Ἕνα ἄλλο χαρακτηριστικό τῶν δύο ὡς ἄνω Κανόνων καί γενικότερα τῶν Παρακλητικῶν Κανόνων, ὁ ἀριθμός τῶν ὁποίων εἶναι τεράστιος καθόσον δέν ἔχουν ἀκόμη καταγραφεῖ καί μελετηθεῖ, εἶναι τό γεγονός ὅτι ψάλλονται στά πλαίσια μίας Ἀκολουθίας, ἡ ὁποία δομεῖται κατά μίμηση τοῦ Ὄρθρου. Ἀρχίζουν δηλαδή μέ τό «Εὐλογητός ὁ Θεός…» καί ἀκολουθοῦν ὁ 142ος Ψαλμός (Κύριε εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου…) ὡς συντετμημένη μορφή τοῦ ἑξάψαλμου, τό «Θεός Κύριος...» μέ τούς σχετικούς στίχους καί τά θεομητορικά τροπάρια (Τῇ Θεοτόκῳ ἐκτενῶς νῦν προσδράμωμεν…, Οὐ σιωπήσομέν ποτε Θεοτόκε...). Ἐν συνεχείᾳ διαβάζεται ὁ 50ός ψαλμός καί ψάλλεται ὁ Κανόνας.

Μετά τήν γ΄ καί στ΄ ὠδή γίνεται ἡ μνημόνευση τῶν ὀνομάτων τῶν πιστῶν καί ψάλλονται τό «Πρεσβεία θερμή…» μετά τήν γ΄ ὠδή καί τό Κοντάκιο «Προστασία τῶν Χριστιανῶν...» μετά τήν στ΄ ὠδή. Ἀκολουθοῦν οἱ ἀναβαθμοί τοῦ δ΄ ἤχου (Ἐκ νεότητός μου …), τό Προκείμενο, τό Εὐαγγέλιο, κάποια τροπάρια Θεοτοκία, ἡ Ἐκτενής δέηση «Σῶσον Κύριε τόν λαόν σου..» καί τά ὑπόλοιπα τροπάρια τοῦ Κανόνα. Μετά τά μεγαλυνάρια τῆς Θεοτόκου καί ἄλλων ἁγίων, τό Τρισάγιο καί τή μνημόνευση πάλι τῶν πιστῶν, γίνεται ἡ ἀπόλυση.

Ἡ μέ τήν πρό τῆς ἑορτῆς τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου σύνδεση τῶν δυό Παρακλητικῶν Κανόνων, ἐκ τῶν ὁποίων ὁ μικρός ἀποδίδεται στόν μοναχό Θεοστήρικτο ἤ τόν Θεοφάνη καί ὁ μεγάλος πού ἔχει ἐκτενέστερα Τροπάρια, συνεγράφη ἀπό τόν τελευταῖο αὐτοκράτορα τῆς Νικαίας Θεόδωρο Δούκα τόν Λάσκαρι (1222-1258), δέν εἶναι τυχαία. Ὅπως κάθε μεγάλη ἑορτή ἔχει τά προεόρτια καί τά μεθεόρτιά της, ἔτσι καί ἡ τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου ἡ ὁποία εἶναι καί ἡ παλαιότερη ἐκ τῶν Θεομητορικῶν ἑορτῶν, καθόσον καθιερώθηκε τόν 5ο αἰώνα πρῶτα στά Ἱεροσόλυμα καί μετέπειτα σέ ὅλο τόν χριστιανικό κόσμο.

Γεγονός εἶναι ὅτι ὁ Αὔγουστος θεωρεῖται ὁ μήνας τῆς Παναγίας καί ἡ ἑορτή τῆς Κοιμήσεως εἶναι τό Πάσχα τοῦ καλοκαιριοῦ μιά καί ἡ μητέρα τοῦ Κυρίου εἶναι αὐτή πού τό ἀνθρώπινον ἔγινε συνεργός στό μυστήριο τῆς ἐνσαρκώσεως καί συνέβαλε στήν ἐν Χριστῷ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου ἀπό τήν ἁμαρτία καί τόν θάνατο. Εἶναι ἡ κυήσασα «Θεόν καί Σωτήρα τοῦ κόσμου», «ἡ διά λόγου τόν Λόγον ἀνερμηνεύτως, ἐπ᾽ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν τεκοῦσα».

Εἶναι εὔλογο λοιπόν ἡ Παναγία νά τιμᾶται περισσότερο τήν περίοδο αὐτή, μέ προεόρτια νηστεία καί μέ τήν κάθ᾽ ἡμέραν ψαλμωδία τῶν Παρακλητικῶν Κανόνων, ἀλλά καί μέ τήν μεθεόρτιον ἀπόδοσή της, τά λεγόμερα Ἐννιαήμερα. Παλαιότερα ἡ ἑορτή σέ μοναστήρια τῆς Κωνσταντινουπόλεως καί τοῦ Ἁγίου Ὄρους ἀποδιδόταν τήν 28ην Αὐγούστου. Δέν εἶναι μάλιστα τυχαῖο τό ὅτι στό τέλος τοῦ μήνα καί δή τήν 31η τοῦ Αὐγούστου τοποθετήθηκε ἡ ἑορτή τῆς τιμίας ζώνης τῆς Θεοτόκου. Ἡ ἑορτή αὐτή ξεκίνησε ἀπό τόν Ναό τῆς Θεοτόκου, τόν λεγόμενο Ἁγία Σορό, στήν περιοχή τῶν Χαλκοπρατείων τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

Οἱ Παρακλητικοί Κανόνες εἰδικότερα ὡς προεόρτιο λειτουργικό στοιχεῖο ἀποδεικνύουν τήν περί τήν Θεοτόκο ἑορτολογική τιμή καί συνδέουν τόν κάθε πιστό μέ τή μάνα τοῦ κόσμου, τή λογική κλίμακα, πού ἕνωσε τόν οὐρανό μέ τή γῆ, τή μεσίτρια κάθε θλιμμένου καί τήν ἀμετάθετο προστασία ὅλων τῶν χειμαζομένων ἀπό τούς πειρασμούς, τίς ἀνάγκες καί τίς περιπέτειες αὐτοῦ τοῦ κόσμου. Κατανυκτικοί καί οἱ δυό Κανόνες διεισδύουν στήν ἀνθρώπινη ψυχή καί τήν ἀποκαλύπτουν. Περιγράφουν τόν «ταλαίπωρο ἄνθρωπο» (Ρωμ. 7,24), ὁ ὁποῖος βιώνει τίς συνέπειες τῆς πτώσεως καί τῆς ἀλλοτρίωσής του ἀπό τή ζωή τοῦ Χριστοῦ καί τοῦ ὑποδεικνύουν τό μόνο δρόμο λύτρωσης καί σωτηρίας μέσα στήν Ἐκκλησία «σύν τοῖς ἁγίοις πᾶσι» (Α΄ Κορ. 1,1) κάτω ἀπό τήν χάρη τοῦ Θεοῦ καί τήν σκέπη τῆς Παναγίας.

Ἡ Θεοτόκος ὡς παρρησίαν ἔχουσα πρός τόν Υἱό της, ἀλλά καί χαρά τῶν θλιβομένων μπορεῖ νά δώσει διέξοδο στά ψυχοσωματικά τραύματα τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου. Ὁριακές καταστάσεις πού ὁδηγοῦν σέ ἀπόγνωση εἶναι δυνατόν μέ τήν προσευχή καί τήν πίστη νά ξεπεραστοῦν καί νά δώσουν τή θέση τους στήν παραμυθία, τή χαρά, τήν ἐσωτερική ἐλευθερία καί εἰρήνη. Ὡς δοχεῖον τοῦ φωτός ἡ Παναγία ἀνοίγει τό δρόμο γιά μία πορεία ἀπαλλαγμένη ἀπό τό ἀλλότριον σκότος τῶν πα θῶν, τῆς πλάνης καί τῶν λυπηρῶν πού χειμάζουν τήν ψυχή. Ἡ περίοδος τοῦ Δεκαπενταύγουστου μᾶς δίδει ἀκριβῶς αὐτή τήν εὐκαιρία. Νά φωτίσουμε τή ζωή μας, μακριά ἀπό τούς κλυδωνισμούς τῆς ἁμαρτίας, μέ κριτήρια πού ἀπεργάζονται τήν ἁγιότητα καί ὄχι τήν ἀλλοτρίωσή μας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Θεοχάρη Δετοράκη, Βυζαντική Ὑμνογραφία, (πανεπιστημιακές παραδόσεις), Ἡράκλειο 1997.
2. Ἰωάννου Κωνσταντινίδου, Ὑμνολογία, ἔκδ. γ΄, ἐκδ. Ὀρθοδόξου Τύπου, Ἀθῆναι 1981.
3. Π. Γεώργιου Μεταλληνοῦ, «Ἕνας αὐτοκράτορας ἱκέτης τῆς Θεοτόκου (ὁ μέγας Παρακλητικός Κανών), στό: Λόγος ὡς ἀντίλογος. Δοκίμια θεολογικά, ἔκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα 1992, σσ. 21-32.
4. Νικοδήμου Σκρέττα (ἀρχιμ.) «Ἡ ἐλπίδα τῆς θεραπείας μέσα στούς Παρακλητικούς κανόνες», στό: Ἡ ὑγεία καί ἡ ἀσθένεια στή λειτουργική ζωή τῆς Ἐκκλησίας.
5. Πρακτικά Ι΄ Πανελλήνιου Λειτουργικοῦ Συμποσίου Στελεχῶν Ἱερῶν Μητροπόλεων, Βόλος, 20- 22 Ὀκτωβρίου 2008, Ἀθήνα 2009, σσ. 417-482.
6. Ἰωάννου Μ. Φουντούλη, Λογική Λατρεία, ἔκδ. Ἀποστολικῆς Διακονίας, Ἀθήνα 31997, σσ. 173- 181.

τοῦ Παναγιώτη Ἰ. Σκαλτσῆ
Ἀναπλ. Καθηγητή Α.Π.Θ.

πηγή : Η ΟΔΟΣ ΤETΡAΜΗΝΙΑΙΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΔΙΔΑΧΗΣ
ΕΚΔΟΣΗ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΡΟΔΟΥ

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...