/*--

Κυριακή, 23 Αυγούστου 2015

Οἱ Νεομάρτυρες


Μία ξεχωριστή θέση μέσα σ᾿ αὐτό τό ὁλόφωτο νοητό στερέωμα τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας μας κατέχουν οἱ πολύαθλοι Νεομάρτυρες, οἱ ὁποῖοι στήν μακρά καί ἀσέληνη νύκτα τοῦ ἐθνικοῦ μας βίου, πού ξεκίνησε μετά τήν πτώση τῆς Βασιλίδος τῶν πόλεων στούς Ὀθωμανούς Τούρκους, ἀνεδείχθησαν τά ἔμψυχα ἐκεῖνα λυχνάρια πού φώτισαν παρακλητικά τήν ζωή τοῦ ὑπόδουλου Γένους. «Κατ᾿ ἀλήθειαν τοῦτο εἶναι ἕνα θαῦμα», ὁμολογεῖ ὁ μέγας ὑμνητής τῶν Νεομαρτύρων, Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης, «παρόμοιον ὡσάν νά βλέπῃ τινάς μέσα εἰς τήν καρδίαν τοῦ χειμῶνος ἑαρινά ἄνθη καί τριαντάφυλλα, μέσα εἰς τήν βαθυτάτην νύκτα ἡμέραν καί ἥλιον, μέσα εἰς τό ψηλαφητό σκότος φῶτα λαμπρότατα, ἐν καιρῷ τῆς αἰχμαλωσίας νά βλέπῃ ἐλευθερίαν, καί ἐν τῷ καιρῷ τῆς τωρινῆς ἀσθενείας ὑπερφυσικήν δύναμιν... οὗτος ὁ δάκτυλος εἶναι τοῦ Θεοῦ, αὕτη ἡ δύναμις εἶναι τοῦ Θεοῦ…»1.

Στήν διάρκεια τῆς δισχιλιετοῦς πορείας τῆς ἁγίας Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας μας τό μαρτύριο ὑπῆρξε ἡ οὐσιαστικότερη ἔκφραση τῆς αὐτοσυνειδησίας της. Πολλά μέλη της βασανίσθηκαν καί θανατώθηκαν γιά τήν πίστη, δημιουργώντας μία νέα κατηγορία ἁγίων, τούς μάρτυρες. 2 Ἄν ἐξαιρέσει κανείς τούς τρεῖς πρώτους χριστιανικούς αἰῶνες, οἱ περισσότεροι μάρτυρες ἀνεδείχθησαν κατά τήν μακρά καί τυραννική περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας. Σέ αὐτήν τήν ἱστορική περίοδο τό μαρτύριο βρίσκει τήν οὐσιαστικότερη ἔκφρασή του στούς νεομάρτυρες, οἱ ὁποῖοι ἀποτέλεσαν σπουδαῖο κεφάλαιο τῆς ἱστορικῆς πορείας τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Στούς Νεομάρτυρες, σέ ἀντιδιαστολή πρός τούς ἐθνομάρτυρες, ὅπου προηγεῖται ἡ ἀγάπη πρός τήν πατρίδα, κυριαρχεῖ ἡ ζέουσα θρησκευτική τους συνείδηση, ἡ ἀγάπη τους δηλαδή πρός τόν Χριστό, ἡ ὁποία ὡς ἔχει «θεῖος ἔρως» κατέφλεγε τήν καρδιά τους καί τούς ὁδηγοῦσε ἄφοβα στό μαρτύριο. 

Αὐτή ἡ βαθειά χριστιανική συνείδηση τῶν Νεομαρτύρων εἶναι ὑπερεθνική, καί γι᾿ αὐτό ἀληθινά οἰκουμενική, στοιχεῖο πού τούς συνδέει ἀναπόσπαστα μέ τούς παλαιούς μάρτυρες τῆς χριστιανικῆς πίστεως. Μέσα στό γενικό κλῖμα τοῦ θρησκευτικοῦ καί ἐθνικοῦ ἀποχρωματισμοῦ, τοῦ φόβου τοῦ ἐξισλαμισμοῦ, τῶν ἀπειλῶν καί τῶν διώξεων, ὑψώθηκε ὡς οὐρανόσταλτη ἀνασχετική δύναμη ἡ θυσία τῶν Νεομαρτύρων. Ὁ ὅρος «Νεομάρτυς» εἶναι γνωστός ἀπό τήν περίοδο ἀκόμη τῶν εἰκονομαχικῶν ἐρίδων. Σήμερα ὅμως ὑπό τόν ὅρο «Νεομάρτυρες» χαρακτηρίζονται κυρίως τά πιστά ἐκεῖνα μέλη τῆς ἁγίας Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας μας, τά ὁποῖα ἀπό τόν 12ο αἰώνα καί κυρίως ἀπό τήν ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως (1453) καί ἑξῆς ὑπέστησαν βασανιστήρια καί ὀδυνηρό θάνατο ἀπό τούς κατακτητές Ὀθωμανούς, ἐπειδή ὁμολόγησαν τήν πίστη τους στόν Σωτῆρα Χριστό, ἔμειναν ἀκλόνητοι σ᾿ αὐτήν τήν ὁμολογία ἕως τέλους καί ἀρνήθηκαν νά ἀλλαξοπιστήσουν.

Ἡ καθιέρωση τοῦ ὅρου «Νεομάρτυς» πρέπει νά τονίσουμε ὅτι ὀφείλεται κυρίως στόν Ἅγιο Νικόδημο τόν Ἁγιορείτη, ὁ ὁποῖος στό ἔργο του «Νέον Μαρτυρολόγιον» ἔθεσε ὡς χρονικό ὅριο τό ἔτος 1453, μετά τό ὁποῖο οἱ ἅγιοι πού ἔδωσαν μαρτυρικῶς τήν ζωή τους ὑπέρ τῆς πίστεως τοῦ Χριστοῦ ὀνομάζονται «Νεομάρτυρες». Ὁ Ἅγιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης δίδει παρακάτω σαφῆ ἐξήγηση γιά ποιούς λόγους ὁ Θεός εὐδόκησε νά ὑπάρξουν καί νά θυσιαστοῦν οἱ Νεομάρτυρες: 

«α) Διά νά εἶναι ἀνακαινισμός ὅλης τῆς ὀρθοδόξου πίστεως,

 β) διά νά μένουν ἀναπολόγητοι ἐν ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως οἱ ἀλλόπιστοι, 

γ) διά νά εἶναι δόξα μέν καί καύχημα τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας, ἔλεγχος δέ καί καταισχύνη τῶν ἑτεροδόξων,

 δ) διά νά εἶναι παράδειγμα ὑπομονῆς εἰς ὅλους τούς χριστιανούς ὅπου τυραννοῦνται ὑποκάτω εἰς τόν βαρύν ζυγόν τῆς αἰχμαλωσίας, 

ε) διά νά εἶναι θάρρος καί παρακίνησις εἰς τό νά μιμηθοῦν διά τοῦ ἔργου τό μαρτυρικόν τους τέλος καί ὅλοι μέν οἱ χριστιανοί οἱ κατά περίστασιν εἰς τό μαρτυρῆσαι ἀναγκαζόμενοι, ἐξαιρέτως δέ καί μάλιστα ὅσοι ἔφθασαν νά ἀρνηθοῦν πρότερον τήν ὀρθόδοξον πίστιν»4 .

 Ἐκκλησία καί Νεομάρτυρες

Εἶναι ἱστορικῶς ἀποδεκτό τό γεγονός ὅτι μετά τήν ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀπό τούς Ὀθωμανούς, ἡ ἁγία Ἐκκλησία μας παρέμεινε ἡ μόνη ὀργανωμένη δύναμη τῶν Ἑλλήνων μέσα στό ὑπόδουλο Γένος. Τότε ὁ Μωάμεθ Β´ ὁ  Πορθητής παραχώρησε στήν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ὁρισμένα προνόμια, γιά λόγους ἱστορικούς, πολιτικούς καί οἰκονομικούς. 5 Τά προνόμια αὐτά ἀπετέλεσαν τήν νομική-πολιτική βάση ὑπάρξεως καί λειτουργίας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, ἀλλά καί τό πλαίσιο τῆς δικαιοδοσίας καί τῶν εὐθυνῶν του ἀπέναντι στήν Ὑψηλή Πύλη. 6 Ἕνα ἀπό τά σημαντικότερα προνόμια πού παραχώρησε ὁ Μωάμεθ στούς Ἕλληνες ἦταν ἡ ἐλευθερία τῆς θρησκευτικῆς τους συνειδήσεως. 7 Μέ εἰδικό διάταγμα πού ἐξέδωσε ὅριζε ὅτι οἱ χριστιανοί ἦταν ἐλεύθεροι νά ἀσκοῦν τά θρησκευτικά τους καθήκοντα. Τά γραπτά ἤ προφορικά ὅμως προνόμια εἶχαν μόνο θεωρητική ὑπόσταση, καθώς στηριζόταν στήν καλή διάθεση τῶν ἑκάστοτε Σουλτάνων, ἐνῶ στήν πράξη ὁ διωγμός ἐναντίον τῆς Ἐκκλησίας ἦταν μία ὀδυνηρή πραγματικότητα. 8

Κυριότερες αἰτίες καί ἀφορμές τοῦ μαρτυρίου τῶν χριστιανῶν ἀπό τούς ὀθωμανούς ἦταν ἡ μισαλλοδοξία καί ὁ θρησκευτικός φανατισμός, 9 ἡ οἰκονομική ἀπληστία, 10 ἡ ἁπλῆ ἀνάγνωση καί ἡ ἀνύποπτος ἀναφορά ἀπό χριστιανούς τῆς μουσουλμανικῆς ὁμολογίας πίστεως, ἡ προσπάθεια τῶν κατακτητῶν γιά ἐπικράτηση καί ἐπέκταση τῆς κυριαρχίας τους, ἡ κατηγορία ὅτι χριστιανός προσέβαλε τήν μωαμεθανική θρησκεία ἤ ὅτι ἐξύβρισε τόν προφήτη Μωάμεθ, ἡ ἀπόπειρα χριστιανοῦ νά ἐκχριστιανίσει μουσουλμάνο ἤ ἡ ἀποστασία ἐκ τῆς μουσουλμανικῆς θρησκείας, ἤ ἡ συκοφαντική εἴδηση ὅτι κάποιος χριστιανός ἐπιθυμεῖ δῆθεν νά ἀσπασθεῖ τόν μωαμεθανισμό, ἡ  ἀνήθικη στάση τῶν Τούρκων εἰς βάρος τῶν χριστιανῶν νεανίδων καί ἡ ἀνάλογη στάση μουσουλμανίδων κατά χριστιανῶν νέων, τά ἐπαναστατικά κινήματα τῶν ὑπόδουλων μέ τήν συμμετοχή σέ αὐτά κληρικῶν, ἡ ἁπλῆ φιλονικία μεταξύ χριστιανοῦ καί μουσουλμάνου κατά τήν συναλλαγή ἤ τήν τιμή ἀγοραπωλησίας γεωργικῶν προϊόντων, ἡ χάριν ἀστεϊσμοῦ ἀμφίεση ἀπό χριστιανούς τουρκικῶν ἐνδυμάτων, 11 ἡ ἀξιόλογη ἐκπαιδευτική καί φιλανθρωπική δράση, 12 ὁ ζῆλος, ὁ ἐνθουσιασμός καί ὁ πόθος τοῦ μαρτυρίου καί ἡ ἐπιστροφή στήν χριστιανική πίστη χριστιανῶν πού εἶχαν ἐξισλαμισθεῖ. 

Τό «Νέον Μαρτυρολόγιον»13 περιγράφει χαρακτηριστικῶς τήν σκληρότητα καί τήν βαναυσότητα τῶν βασανιστηρίων πού ἐπέβαλλαν οἱ ὀθωμανοί Τούρκοι στούς χριστιανούς. Προνόμια, χρήματα καί κάθε ἄλλο ὑλικό ἀγαθό προσφέρονταν δελεαστικά καί μέ πανηγυρικό χαρακτῆρα ἀπό τούς μουσουλμάνους στούς χριστιανούς, προκειμένου νά ἀσπασθοῦν τήν πίστη τους. 14 Συνθῆκες βίας, πειθαναγκασμοῦ, ἐπιβολῆς ἐξουθενωτικῶν φόρων, καταπιέσεων, αὐθαιρεσιῶν καί προσηλυτισμοῦ ἐκ μέρους τῶν μουσουλμάνων, ἀποτελοῦσαν τήν καθημερινότητα τοῦ βίου τῶν ὑπόδουλων Ἑλλήνων. Οἱ δύσκολες συνθῆκες διαβίωσης καί ἡ βαρειά φορολογία πού ἐπιβλήθηκε στούς χριστιανούς ἀνάγκασε κάποιους ἀπό αὐτούς νά ἀσπασθοῦν τήν μουσουλμανική θρησκεία. 15

Ὁ ἀριθμός τῶν Νεομαρτύρων

Ὁ ἀριθμός τῶν Νεομαρτύρων τῆς ἁγίας Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας μας παραμένει ἄγνωστος. 16 Ἡ δυσκολία στόν ἀκριβῆ καθορισμό τοῦ ἀριθμοῦ τῶν Νεομαρτύρων ὀφείλεται ἀφενός μέν στό γεγονός ὅτι τά Ὀθωμανικά κρατικά ὄργανα δέν κρατοῦσαν πρακτικά γιά δίκες αὐτοῦ τοῦ εἶδους, ἀφετέρου δέ στήν δυνατότητα πού εἶχε κάθε μουσουλμάνος νά ἔχει στήν δούλεψή του χριστιανούς δούλους, τούς ὁποίους μποροῦσε νά ὁδηγήσει στόν θάνατο χωρίς νά τιμωρηθεῖ. 17 Ὁ Καισάριος Δαπόντες (1714-1784) ὑπολογίζει τούς Νεομάρτυρες σέ περισσοτέρους ἀπό χίλιους. 18 Τό δεύτερο μισό τοῦ 17ου αἰῶνα ὁ Πατριάρ- χης Ἱεροσολύμων Νεκτάριος ἀναφέρει ὅτι «οὐ γάρ ἐστι πόλις καί τόπος, ὅπῃ τῶν ὀρθοδόξων ἡμῶν, οὐ προχέονται ὑπέρ τῆς εὐσεβείας τά αἵματα. Καί μειράκεια ἑωράκαμεν πρό ὀλίγων ἐτῶν τῇ τομῇ τῆς μαχαίρας ἀφόβως ὑποκλίναντα τόν αὐχένα». 19 Περί τά τέλη ὁμοίως τοῦ 18ου αἰώνα ὁ Εὐγένιος Βούλγαρης σέ ἐπιστολή του πρός τόν Πέτρο Κλαίρκιο ἀπαριθμεῖ τούς γνωστότερους Νεομάρτυρες. 20 Ὁ Σπυρίδων Τρικούπης ἀναφέρει τέλος ὅτι μετά τήν Ἐθνική παλιγγενεσία τοῦ 1821 «μόνῃ τῇ Κωνσταντινουπόλει ἐθυσιάσθησαν ἕως δεκακισχίλιοι Χριστιανοί, πολλοί ἐξωρίσθησαν, πάμπολλοι ἐδραπέτευσαν καί κατέφυγαν ὑπό τήν γενναίαν καί φιλόχριστον περίθαλψιν τῆς Ρωσσίας εἰς ξένην γῆν ἀφανεῖς καί γυμνοί οἱ πρώην ἐπιφανεῖς καί βαθύπλουτοι… Ἐν τῷ μέσῳ τῶν δεσμῶν καί τῶν βασάνων, κατ᾿ ἔμπροσθεν τῆς ἐπονειδίστου ἀγχόνης καί ὑπό τήν ἀνθρωποκτόνον ἀξίνην, πολλοί ἐξ αὐτῶν παρωρμῶντο ν᾿ ἀρνηθῶσι τόν Χριστόν πρός διαφύλαξιν τῆς ζωῆς των καί ἀπόλαυσιν πολλῶν ἄλλων ἐπιγείων ἀγαθῶν, ἀλλ᾿ ὅλοι μέχρις ἑνός ἐπροτίμησαν τάς βασάνους καί τόν θάνατον». 21 

Οἱ Νεομάρτυρες μέ τήν προσφορά τοῦ τιμίου αἵματός τους γιά τήν ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ, ἀναζωπύρωσαν τήν φλόγα τῆς θρησκευτικῆς ἀλλά καί τῆς ἐθνικῆς συνειδήσεως τῶν ὑπόδουλων Ἑλλήνων καί ἐνέπνευσαν τήν ἐλπίδα τῆς ἐλευθερίας. 22 Τό πνεῦμα τῆς αὐτοθυσίας τους παραδειγμάτιζε τόν λαό, τόνωνε τό φρόνημά του καί γιγάντωσε τήν ἐθνική του συνείδηση. Τό παράδειγμά τους ἀπέβη ἀστείρευτη πηγή πνευματικῆς θωρακίσεως τῶν χριστιανῶν στόν ἀγώνα τους γιά τήν διατήρηση τῆς θρησκευτικῆς καί ἐθνικῆς ἐλευθερίας κατά τῆς βίας καί τῆς τυραννίας. 23 Ἀποκορύφωμα τῆς ἀγάπης τῶν Νεομαρτύρων γιά τόν ἐρασμιότατο Νυμφίο Χριστό ἀποτελεῖ τό θάρρος τους ἐνώπιον τοῦ ἀναμενομένου μαρτυρίου τους. Μέ χαροποιό διάθεση οἱ γενναῖοι Χριστομάρτυρες ἀντιμετωπίζουν τόν θάνατο, ἐπιλέγοντας τό «ἀναλῦσαι καί σύν Χριστῷ εἶναι». 24 Ἡ μεγαλειώδης στάση τους ἐνώπιον τοῦ θανάτου εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς κραταιᾶς πίστεώς τους στήν Ἀνάσταση τοῦ Κυρίου καί Σωτῆρος μας Ἰησοῦ Χριστοῦ. Πρό τῶν ὀφθαλμῶν τους εἶχαν τήν προτροπή τοῦ Ἀποστόλου Παύλου, καλοῦντος, «τοῦ γνῶναι  αὐτόν (τόν Χριστόν) καί τήν δύναμιν τῆς Ἀναστάσεως αὐτοῦ»25 καί διαβεβαιοῦντος ὅτι «ἡμῖν ἐχαρίσθη τό ὑπέρ τοῦ Χριστοῦ, οὐ μόνον τό εἰς αὐτόν πιστεύειν, ἀλλά καί τό ὑπέρ αὐτοῦ πάσχειν». 26

 Ἡ προσφορά τῶν Νεομαρτύρων

Οἱ Νεομάρτυρες ὁδηγοῦνταν στό μαρτύριό τους μέ πολλούς καί διαφορετικούς τρόπους. Ἄφηναν ὑπέρ Χριστοῦ τήν πνοή τους εἴτε πάνω στήν πυρά, εἴτε μέ ἀπαγχονισμό, μέ ἀποκεφαλισμό, μέ ἐκδορά τοῦ σώματος, μέ ἐπίπονη ἀσιτία, μέ ἐντοιχισμό, μέ σουβλισμό, μέ διάτρηση τῆς κεφαλῆς μέ καρφιά, ἐξάρθρωση τῶν ἀρθρώσεων, ἀκρωτηριασμό μέ τσεκούρι, στραγγαλισμό. 27 Οἱ χριστιανοί παρακολουθοῦσαν τήν ἐκτέλεση τῆς θανατικῆς ποινῆς τοῦ μάρτυρος, ἡ ὁποία γινόταν ἀπό κάποιο δήμιο τῆς μουσουλμανικῆς κοινότητος, προσευχόμενοι μυστικῶς ἀπό μακριά. Αἰσθάνονται τόν μάρτυρα δικό τους, τόν πόνο του ὡς πόνο τους καί θεωροῦν τήν μέχρι θανάτου παραμονή του στήν χριστιανική θρησκεία ὡς νίκη τῆς πίστεώς τους. 28 Ἡ ἐξιστόρηση τῶν τελευταίων στιγμῶν τῶν Νεομαρτύρων εἶναι συγκινητική καί δείχνει συνήθως τήν βαθειά πίστη, τό ἀκλόνητο θάρρος, τήν ἀταλάντευτη ἀφοσίωση καί τήν ὁλόθυμη προθυμία τους νά δεχθοῦν τό μαρτύριο. Οἱ χριστιανοί κατέβαλλαν κάθε προσπάθεια προκειμένου νά ἀποκτήσουν τό λείψανο τοῦ μάρτυρα καί νά τό ἐνταφιάσουν. Οἱ δήμιοι φρόντιζαν μέ διάφορα μέσα νά ἐξαφανίσουν τό μαρτυρικό σῶμα, καίγοντας αὐτό καί σκορπίζοντας τήν στάχτη του, ἤ ρίπτοντάς το στήν θάλασσα. 

Ὅταν οἱ χριστιανοί μέ διάφορα μέσα κατόρθωναν νά παραλάβουν τό ἱερό λείψανο, τό κήδευαν μέ εὐλάβεια. Γιά τήν κηδεία τῶν Νεομαρτύρων ὑπῆρχε εἰδική πρός τοῦτο ἀκολουθία, συνταχθεῖσα ὑπό τοῦ Νικηφόρου ἱερομονάχου τοῦ Χίου, 29 στήν ὁποία ἀντί τῆς λύπης ἐκφράζεται ἡ χαρά τῶν χριστιανῶν, γιατί οἱ «καλῶς ἀθλήσαντες» μάρτυρες ἔλαβαν τόν λαμπρό στέφανο τοῦ μαρτυρίου τους ἀπό τόν Χριστό καί ἐνετάχθησαν στήν ἐν οὐρανοῖς θριαμβεύουσα Βασιλεία τοῦ Κυρίου. Δέν εἶναι λίγες οἱ φορές πού οἱ χριστιανοί ἔσπευδαν στόν τόπο μαρτυρίου τοῦ ἁγίου, γιά νά λάβουν ὡς εὐλογία τεμάχια ἀπό τά ἐνδύματα, ἤ τό σχοινί τῆς ἀγχόνης, ἤ χῶμα ποτισμένο μέ τό αἷμα τοῦ μάρτυρος, γιά νά τό ἔχουν ὡς φυλακτό. Οἱ Νεομάρτυρες ἀπετέλεσαν καί γιά τήν Ἐκκλησία μας ἀλλά καί γιά τό Γένος μας μία ἐξαιρετική εὐλογία τοῦ Θεοῦ. Ἡ πανθαύμαστη θυσία τους λειτούργησε ἀφυπνιστικά καί λυτρωτικά γιά τίς καταρρακωμένες χριστιανικές συνειδήσεις, ἀλλά καί ὡς ἕνα ἠχηρό ἐγερτήριο σάλπισμα πρός τό ὑπόδουλο Γένος. Στό πρόσωπό τους καί κυρίως στήν γενναία ἕως τέλους προσήλωσή τους στήν ἁγία πίστη τοῦ Χριστοῦ, ὁ καθημαγμένος Ἕλληνας εἶδε τήν συνέχεια καί τήν ἀνάσταση τοῦ ἀδούλωτου ἐθνικοῦ του φρονήματος, πού διαχρονικά ἀντιστάθηκε νικηφόρα σέ κάθε λογῆς βαρβαρότητα. Ἡ Ἐκκλησία καί τό Γένος  ὀφείλουν αἰώνια εὐγνωμοσύνη στούς νέους αὐτούς μάρτυρες, πού τώρα περισκέπουν φιλόστοργα τήν ζωή μας μέ τίς ἅγιες προσευχές τους.

 Πηγές - Παραπομπές

1 Δ. Τσάμη, Ἁγιολογία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας, Θεσσαλονίκη 1999, σ. 111. 
2 Μάρτυρες δέν ἦταν μόνον ὅσοι ὑπέστησαν βασανιστήρια καί θανατώθηκαν ἀπό ἀλλοθρήσκους, ἀλλά καί ὅσοι ἔδωσαν μαρτυρία γιά τήν πίστη τους στόν Θεό. Θ. Μπεράτη, Καλλίνικοι Μάρτυρες, Ἀθήνα 19944, σ. 3. 
3 Χρ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 6. Τρίτος, ὅ. π., σ. 420. Ἰ. Θεοχαρίδη – Δημητρίου Λουλέ, Οἱ Νεομάρτυρες στήν Ἑλληνική ἱστορία (1453-1821), Δωδώνη 17 (1988), σ. 135. Ἰ. Περαντώνη, Οἱ Νεομάρτυρες, ΘΗΕ 9 (1966), σ. 403. 
4 Συναξαριστής Νεομαρτύρων, (1400-1900 μ.Χ.), Θεσσαλονίκη 1984, σ. 18. 
5 Ν. Πανταζοπούλου, «Τινά περί τῆς ἐννοίας τῶν προνομίων ἐπί Τουρκοκρατίας», Ἀρχεῖον Ἰδιωτικοῦ Δικαίου 10 (1943), σ. 6-8. Ἑλ. Κούκου, Θεσμοί καί προνόμια τοῦ Ἑλληνισμοῦ μετά τήν ἅλωση, Ἀθήνα – Κομοτηνή 1984, σ. 45. Μ. Τρίτου, Γενικά περί Νεομαρτύρων, στό: Ἀναδρομή, τιμητικόν ἀφιέρωμα εἰς τόν Ἀρχιεπίσκοπον πρ. Ἀθηνῶν καί πάσης Ἑλλάδος Κυρόν Ἰάκωβον Βα- βανάτσον, Μέγαρα 1991, σ. 417. Θ. Ζήση, Γεννάδιος Β´ Σχολάριος (Βίος, Συγ- γράμματα, Διδασκαλία), Θεσσαλονίκη 19982, σ. 190-191. 
6 Χρ. Πατρινέλη, Ἡ Ἐκκλησία καί ἡ Ὀρθοδοξία, ΙΕΕ 10, Ἀθήνα 1974, σ. 93. 
7 Κ. Αμάντου, Σχέσεις Ἑλλήνων καί Τούρκων ἀπό τοῦ ἑνδεκάτου αἰῶνος μέχρι τοῦ 1821, Ἀθῆναι 1955, σ. 123. Ἀπ. Βακαλόπουλος, Ἱστορία τοῦ νέου Ἑλληνισμοῦ, Θεσσαλονίκη 1964, Β´, σ. 12. 
8 Χρ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 21. Στ. Παπαδοπούλου, Οἱ Νεομάρτυρες καί τό δοῦλον Γένος, ἐν Ἀθήναις 1972, σ. 34. Βακαλοπούλου, ὅ. π., σ. 172. Χρ. Μουστάκα, Τιμή καί μνήμη Νεομαρτύρων, Τρίκαλα 1988, σ. 10. 
9 Χρ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 7. Ἰ. Περαντώνη, Τά αἴτια καί αἱ ἀφορμαί τοῦ μαρτυρίου τῶν νεομαρτύρων, Θεολογία 42 (1971), σ. 129. Ἰ. Ἀναστασίου, Σχεδίασμα περί τῶν Νεομαρτύρων, Θεσσαλονίκη 1971, σ. 11, 15, 21, 26, 35. Χρ. Κρικώνη, Κληρικοί νεομάρτυρες καί μάρτυρες, στό: Πρακτικά Θεολογικοῦ Συνεδρίου εἰς τιμήν καί μνήμην τῶν Νεομαρτύρων (17-19 Νοεμβρίου 1986), Θεσσαλονίκη 1998, σ. 258-276. Ἰ. Ἀναστασίου, Εἰσαγωγικά γιά τή μελέτη τῶν Νεομαρτύρων, στό: Πρακτικά Θεολογικοῦ Συνεδρίου εἰς τιμήν καί μνήμην τῶν Νεομαρτύρων (17-19 Νοεμβρίου 1986), Θεσσαλονίκη 1998, σ. 31-32. Τρίτου, ὅ. π., σ. 418-419. Θεοχαρίδη – Δημητρίου Λουλέ, ὅ. π., σ. 137-138. 
10 Στ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 52. 
11 Μ. Βαρβούνη, Ἁγιορεῖτες Νεομάρτυρες στή Θεσσαλονίκη καί στήν Κωνσταντινούπολη, ΕΕΘΣΤΠ, σ. … 
12 Κρικώνη, ὅ. π., σ. 263.
13 Νικοδήμου Ἁγιορείτου, Νέον Μαρτυρολόγιον, ἤτοι μαρτύρια τῶν νεοφανῶν μαρτύρων τῶν μετά τήν ἅλωσιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως κατά διαφόρους καιρούς καί τόπους μαρτυρησάντων, Ἀθῆναι 19613, σ. 79-82, 95-98, κ. ἑ.. 
14 Θεοχαρίδη – Δημητρίου Λουλέ, ὅ. π., σ. 138. 
15 Αμάντου, ὅ. π., σ. 190. 
16 Γιά τόν ἀριθμό τῶν Νεομαρτύρων, βλ. Ἰ. Ἀναστασίου, Σχεδίασμα περί τῶν Νεομαρτύρων, ΕΕΘΣΑΠΘ 9 (1971), σ. 16-18. 
17 Στ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 83. Δ. Τσάμη, Ἡ θεληματική προσέλευση στό μαρτύριο Ἁγιορειτῶν Νεομαρτύρων, στό: Πρακτικά Θεολογικοῦ Συνεδρίου εἰς τιμήν καί μνήμην τῶν Νεομαρτύρων (17-19 Νοεμβρίου 1986), Θεσσαλονίκη 1998, σ. 263.
18 Κ. Σάθα, Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη, Γ´, ἐν Βενετίᾳ 1872, σ. 133-134. 
19 Νεκταρίου Ἱεροσολύμων, Πρός τάς προσκομισθείσας θέσεις τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις φρατόρων διά Πέτρου τοῦ αὐτοῦ μαΐστορος περί τῆς ἀρχῆς τοῦ πάπα ἀντίρρησις, Ἰάσιον 1682, σ. 209. Χρ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 31. 
20 Εὐγ. Βούλγαρη, Πρός Πέτρον τόν Κλαίρκιον· ἐπιστολή περί τῶν μετά τό σχίσμα ἁγίων τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καί τῶν γινομένων ἐν αὐτῇ θαυμάτων, Ἀθήνησι 1844, σ. 31-33. Χρ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 31-32. Εὐαγ. Θεοδώρου, Οἱ ἐν Ἑλλάδι Νεομάρτυρες, Ὁ Ἐφημέριος 9 (1960), σ. 480. 
21 Σπ. Τρικούπη, Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως, Α´, ἐν Ἀθήναις 1879, σ. 90, 93. Χρ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 124-125. Θεοδώρου, ὅ. π., σ. 480-481. 
22 Γ. Ἀρνάκη, Ἐκκλησία καί Ἑλληνική κοινωνία, ΙΕΕ 10, Ἀθήνα 1974, σ. 149. Β. Τωμαδάκη, Οἱ νεομάρτυρες τοῦ Βυζαντίου καί ἡ ὁσιομάρτυς Φιλοθέη Μπενιζέλου ἡ Ἀθηναία, Ἀθῆναι 1971, σ. 17. 23 Βακαλοπούλου, ὅ. π., σ. 240. 
24 Φιλ. 1, 23. 
25 Φιλ. 3, 10. 
26 Φιλ. 1, 29. 
27 Στ. Μπαλογιάννη, Ἡ βιολογική διάστασις τῶν βασανισμῶν καί τῶν τρόπων θανατώσεως τῶν νεομαρτύρων, στό: Πρακτικά Θεολογικοῦ Συνεδρίου εἰς τιμήν καί μνήμην τῶν Νεομαρτύρων (17-19 Νοεμβρίου 1986), Θεσσαλονίκη 1998, σ. 359-362. Στ. Παπαδοπούλου, ὅ. π., σ. 68. 
28 Ἀναστασίου, ὅ. π., σ. 48. 
29 Ἰ. Φουντούλη, Νικηφόρου τοῦ Χίου, ἀκολουθία ἐπικήδειος εἴτε ἐπιτάφιος κοινή εἰς πάντα νέον μάρτυρα, Θεσσαλονίκη 1971, σ. 85-91.

από το Η ΔOΞΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣIΑΣ ΚΑI ΤΟΥ ΓEΝΟΥΣ ΤO ΚΑYΧΗΜΑ

πηγή :

+

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...